| MARAPA HMAHSIENA |
|
|
|
| Written by Admin | |
| Saturday, 01 October 2005 | |
|
MARAPA HMAHSIENA He liata ‘Mara’ (r&m) tahpa he eima chipho moh tlâ châ ta, a ao eima papua tita deikua cha ‘Marâh’ tah awpa a châ. Marapa moh apahno hmeihseihpa leipazy hawhta ‘Mâh-râh’ (rm&m) tah chakhy thlâhha hra awpa châ vei. He liata ei reikhohpa cha ‘Aobôna’ (Consonant) sâkha nata ‘a’ eima pahlyna maihta ‘â’ ao he pua khai cheingei vei, tahpa hi (e.g. Matupi (rwlyD); Kachin (ucsif); Kayah (u,m;); Kayin (u&if); data (deita). Mara tahpa pho moh liata ‘pa’ tahpa ‘biepahlyna biekai’ (yk'fajymif;ypönf;) eima bai tita ‘Mara chyhsa (or) Mara sawzy’ tahpa yzie a pahneisa. He liata Marapa tahpa chhao he Mara saw zydua cha chyhsa manôh pôhkha tlu hawhta sypakhypata pachâna chôta rohpa a châ. Hmahsiena tahpa cha ‘kiathyna, chhichhaona, âsohsâhna nata duahmo asâh viana’ tah theipa a châ. He liata Marapa hmahsiena tahpa ta a rei khohpa cha – Nochhi Mara (Myanmar Mara) sawzy hmahsiena kyh he a châ via chai aw. Eima duahmo, yzie nata eima hmahsiena chhao alyu thei kaw khao leipa Notla Mara sawzy hmahsiena kyh he pachâ pâ awpa a byuh thlyu aw. Amo hmahsiena chhao he Marapa hmahsiena châ hra tlôh ta! Pupa Hiphei, MP (Rajya Sabha) Yangon a vaw tlyh nota, “Myanmar Mara Sawzy miah nama tai haw na, Yangon khihpi liata Marapa saw odyh hluhpi nama y thei hawpa he, India râh khihpi chaipa New Delhi liata cha Marapa saw keimo dyh kha deita eima y,” a tah. Yangon liata y theina deita heta ‘eima hmah a sie’ eima tah thei hlei aw ma? Siaha khihpi liata chhao khihpi hro ta hroh thei tlôh ei ta. Pupa C. Laima (Commissioner) a vaw tlyh nota, “Yangon khihpi liata Marapa saw odyh hluhpi nama y theipa he noâh rai tah leipa na ta, khizaw kaoki liata eima sie via laih lyma awpa a châ. Anodeikua Marapa sawzy eima yna su to liata cha Khazohpa reithaina a y lyma aw, tahpa he tlâ a châ,” a tah hra. Rev. NC Vabeilua (ECM, Mission Secretary) a vaw tlyh nota, “Marapa sawzy Krista chakaona kyh liata apôhkha ngaitana chôta eima rietheina papeisa leiapta mohropa (Krista a vaw pahno mâh leipazy) châta eima hro eima pie via lyma awpa a byuhzie reih ta, “Marapa sawzy Khazohpa tovyuh (Suhrawh sukha) piena kyh nata lôhthai sôh piena kyh liata eima diathla tlai khiahta cha eima Khazohpa he hmotaothei leipa hawhta pachâsa pathlei aw pi ta, byhnâ chhao to thei khao aw ma pi. Marapa hmahsiena hnawh cha Khazohpa a châ,” a tah hra. A do tlai na! Atanoh Yangon khihpi liata Marapa saw odyh zakha hlei y ha bâ pi ta, Marapa sawzy hmâpata MEC Local Church, Myanmar Christian Mission nata Myanmar Christian Seminary (MCS), People Evangelical Church nata Church Planting Training School (CPTS), The Word College nata Lorrain Theological College (LTC) zy chhao a duah haw. Marapa saw Bible College liata achu haipazy hluhnazie cha – LTC, ACTS Bible College (COTR), MCS, The Word College, CPTS nata Evangelical Bible College zy tawhta Mara reih ta Hlapy (Choir) puakhei theipa châ ta, ama zydua ta 100 hlei ama pha haw. Khizaw achuna (Secular) lâ eima sai heih tita – Yangon khihpi chhôh liata Universities, Institutes nata Colleges zy liata achu haipa sai ta maluh 70 ama pha haw hra. Biblei College liata a kiah haipa moh thokha cha University of Distance Education liata achu haipazy ama châ. Cha dei châ leipa ta Malaysia, Singapore, India, Korea, Japan, USA, Canada, Philipines, Australia, Germazy, Cyprus, Armenia, etc. zy liata rai ahria haipa nata achu haipa hluhpi ama y hra. MSO Motto cha ‘Mara Râh he Eima Râh’ (Maraland is Ours) tahpa châ ta; MSA Motto cha ‘Eima Râh nata Eima Chipho châta’ (For Our Land and Our People) tahpa a châ. MSO ta Mara râh chhôh liata hmahsiena kyh hmiapasah ta, MSA ta Mara râh chhôh dei châ leiapta Mara râh khôtho lâ Mara saw zydua hmahsiena kyh chhao a hriapazi awpa hawhta a lâ. M Vahnei (Senior Executive Secretary) a chakao noata Mara sawzy ta eima pahlaikhei chaipa Pupa zakhô hnohta, “A u Nozi paw, eima râh hmahsiena châta eima râh liata khâpa tao ei sihla ma, a pha aw tly?” tah ta; Pupa Zakhô ta, “Eima râh he khâpa hmo sôhpa hmâhta a pua leina râh, hriapasapata nie tluana râh a châpa vâta khâpa hmâh taohria awpa thapawh achhih vei. Chavâta Marapa saw zydua Viah râh lâ tlao azu khai ha ei sala a pha via aw,” a tah haw. Chavâta M. Vahnei ta, “Marapa saw zydua Phai râh lâ ama zu khai thei nawpata la siezôn (pnf;½kH;) awpa angâ va na,” a tah thlâhha. Chata tly, Marapa hmahseina cha khâpa e? Marapa hmahsiena khataih liata a y aw? Marapa hmahsie nawpata khâpa e, eima tao aw? Biehrai ma eima chu aw? Râh hro lâ ma eima sie aw? College ma ei kiah aw? Eima râh chhôh liata ma raihria eima tiama aw? Hmahsiena kyh reipasina kao hluhpoi y thei aw ta, Marapa hmahsiena kyh chhao pachâna nano nanopa hluhpi a y thei hra aw. Marapa châna duahmo nata hmasiena kyh cha keimo Mara sawzy tlai he apahno chaipa eima châ. Eima hmahsiena kyh eima thlie thai via thei nawpata Râhzaw kyh athaipenawh (Geographers) hmôna kao lâ tawhta mopata pachâpazi tua ei suh vy. Raihria Chhâh (5) zy 1. Chhâh khana (Primary Activities) 2. Chhâh nona (Secondary Activities) 3. Chhâh thôhna (Tertiary Activities) 4. Chhâh palihna (Quaternary Activities) 5. Chhâh pangawhna (Quinary Activities) He raihria chhah zydua liata heta sievawna (Transportation) nata pazaopakhina (Communication) zy he cha ahlao lymapa ‘ki peimawh chaipazy’ ama châ. Amerikan râh liata apaha hawpa Rev. David Van Bik cha Hiakha khih liata pabupa châ ta; Notla Mara Râh Siaha thohna o liata vâchhiena atyh pathlei hawpazy chhao ama khih lâ motor ta chhihtha theipa a châ. Keimo Nochhi Mara râh liata atlah leipa hluhpi deikua cha thohna o tlô thei vei ei. Thohna o tlô thei nawpata ama chapia laih awpa khih to liata satlia thatlôpa hluhpi byuh tlôh ta. Atanoh daihti liana heta thâtih patheina (information) chhao he raihira chhâh to châta hmo peimawh ngaitapa a châ hra. 1799 kô Alezandria khihpi liata George Washington thina thâtih cha noh 7 a pha tawhta New York khihpi liata pahno ei ta, noh 24 a pha tawhta Cincinnati khihpi liata a ypazy ta ama pahno thei. 1865 kô Washington D.C. liata Abarahma Lincoln a thi haw, tahpa thâtih deikua cha telegrapha hmâpata daihti rei leipa liata US râh khihpizy lâta pahnosa theipa a châpa hawhta, 1947 liata Aung San a thina thâtih chhao a thi noh tlai ta telegrapha tawhta India beipa Nehru ta a vaw pahno thei haw hra. 1963 kô Dallas khihli liata John Kennedy a thina thâtih deikua cha minutes chyhta chhôh liata US râh zydua charô khai ta, radia nata television hmâpata khizaw zydua pathâsapa a châ thei haw bâ. Atanoh daihti liata ‘khizaw’ he ‘khikha’ tlu hawhta pachâ theina taihta thâtih patheina a nao haw bâ hra. Mara râh liata a chhichâ haipa thatihzy deikua lâsie phapa a y hlâlei cha khihro lâ pahno thei’pa châ mâh vei. Lialaipi tawhta khihpi hropazy lâta Radia Telephone (RT) hmâpata bie eima chho theina nata radia eima nahthlie theina he keimo châta eima hmahsiena a châ hra. Keimo eima hria chaipa rai cha ‘raihria chhâh khana’ he a châ thlyu aw. Eima râh liata eima ku ta raihria pita, eima kyh ta hmophaoh pita, eima ngiatlâh ta tho nata ramawhzy eima pia chyh. Meithei a piapata râh lâ siepa zy, chavah-chahaoh lâ siepa zy, kumâ-pheimâ taona zy he eima pahâsa ngâsâpa châ chy ta, daihti eima pahryupa nata eima hmôpa âphuh thai kaw vei. He eima raihria chaipazy tawhta thokô hluhpi nata râhsa hluhpi leidia ta, râhsa sôh kawpazy ama leidia pathlei awpa ngiachhie â chhih kaw. Raihria chhâh palina liata chhao he eima hlao pâ thlâhha hrapata pahno theipa a châ. Keimo nata eima phupa chyuta sawhkhâ rai, Awnanopa rai nata phupy hropazy liata eima thaisohnazy hmâpata hria chyu tlôh pi ta. Hmo hruhrâhpa tawhta hmo mithawpa taona kyh liata dei he eiem athaina nata eiam hneina zy ta a daih leipa vâta eima pahahla chai awpata pangiasa a chhih. Chhiehrieh zuahpata chhiti zy chalei tyh tlôh pi ta. Theilâpa hluhpi chhao daihti vâro châta hmâ thei awpata paso thai mâh ma pi. Pakhona ta – Yangon khihpi liata cha âteih (Ramawh teih) eima hmô thei leina daihti y vei. Chavâta hmo hruhrâpa tawhta hmo mithawpa taona he eima chu awpa a byuh ngâsâ. Eimo râh liata chavahzy tawhta electricity zy papua thei’pa a châ aw. Raihria chhâh thôhna chhao he eima phahla kaw chypata â lâ. Sôh paliepachhuah nawpata lâthlôh phapa eima hnei leina nata eima râah ta hmo a papua thei leina zy heta sôhpaliepachhuna hmah pasiena thei vei. Chyhsa chakaona rai achâpa keimo sasyh a deichhynazy tawhta athôna tluana cha eima râh ta hmâh mapi, tah theipa a châ. Pakhona ta –Sangyuna mâ zy la leipa pi ta, Mara râh laita khichhai bu hnei ma pi (Luka 10:35) Khichhai deichhy mohôhna rai he thôbeina raihria sâkha hawhta pachâpa châ ta, râh hropazy ta ‘Smokeless Industry’ tah ei ta, ama râh liata khichhaizy tawhta athôna hluhpi hmô ama chhuah. Keimo râh liata deikua cha râh hropa chyhsazy tlyna tlâh cha thei mâh vei. Pawchha, maitô nata hrisua pawzy pawna Mara râh he, râh khohchhihpa châ hra aw vei ma? Charle Wynne Hammond ta Elements of Human Geography châbu liata a palâsapa ‘Hmahsiena Ngianazy’ (Relative Characteristics of Development) tawhta eima râh hmahsiena kyh he saipazie tua heih ei si. Hmasiena Hnawh Râh thokha cha ama râh aleilôzy ta hmo sôhpa hluhpi papua ei ta, cha hmozy hmâpata râh hneirôhpa ama châ thei. Anodeikua, hneirôh kaw tlôh ta hmasie leipa râh hluhpi ama y. Hnawh he ‘Pathieh heih theipa hnawh’ (Renewable Resource) nata ‘Pathieh heih thai khao leipa hnawh’ (Non-renewable Resource) tahpata pachhaih theipa châ heih ta, aleilô tawhta apuapa hmozy he hmâ eima chado vei khiah chhâ thei aw ta, charâ ta hmô thei’[a châ khao aw vei. Atahmâ ta eima hmâ haipazy he kô thysâh hluhpi ryupata a vaw ypa châ tlôh ta! Hmohrohneipa nata thokôzy chhao he a chhi apathla awpa a y thlâhha chhôh ta cha ‘pathieh heih theipa hnawh’ châ hrasala, a chi a mua ha tiata cha pathieh heih thai’pa châ khao aw vei. Râh hmahsie viapazy liata maluh ama pôh khao leipa vâta maluh chyh haw bâ ei ta, râh hrolâ chyhsazy raipahriasa awpata ama tlua hôlô. Cha cha chyhsa hnawh a peimawhna a châ. Cha tita thaina ahneipazy he hmâ dyutlai viapazy ama vaw châ ha tyh. Chavâta ‘Chyhsa hnawh’ liata ‘thaina hnawh’ baichha awpa a byuh. Chyhsa hnawh hmahsiena cha thaina baichhana he a châ. Thaina hnawh he – Zôthaina hnawh (Material Cultural Resource) khaw, lâthlôh, hleidy, o zy, nata ‘pahnothaina hnawh’ (Non-material Clutural Resource) hmotao nawpata pahno thaina, pachâpady thaina, achhuahna phapa hnawhpazy – tahpata pachhai theipa a châ. Chavâta chyhsapa hnawh hmahsie nawpata he hawhpa pahno thaina zy, hmotao thaina zy he eima chu awpa nata eima thai awpa a byuh ngâsâ. Zôthaina ahneipa (A highly-skilled technician) chyhsa pakha ta a râh tawhta a puapa (or) râh hro lâ tawhta a hmôpa hmo (Natural Resource) zy, a taotia thaina (Non-material Cultural Resource) zy, a hneipa khaw (or) chaihrai (Material Cultural Resource) zy nata a chyhsa châna nata a thatlôna (Human Resource) hmâpata chyhsazy châta hmo phapa hluhpi a tao tyh. Cha hawhpa chyhsa hluhpi hneina he hmahsiena thabypa a châ. Eima râh liata tlyuhneituhpa chyhsa pakha chhao ta raihriana châta atu-tâko zy a tlai awpa abyuh ta, raichybia chhao a pahno awpa a peimawh ngâsâ. Tâkô phana ta rai hmahsiena nata ku thadâhna tao ta; atu phana ta sakhaoh (fakhao) a kathuna, sakhaoh a kathuna ta leinôh (soil colloids) patoh theina, leinôh patoh theina tawhta chicheipa phana nata kôveina a paysa. Rai chybia eima tah tita raihriana daihti he a peimawh chai thlyu aw. Pakhona ta Mawkie a hrâh tawhta lyuthlyuna vâta mawkie achangoh tyh hrasala, lyuthlyu hawh tuna vâta chicheipa hluhpi a leidia haw tyhpa kha! Mara râh khôtho lâta rai ahriapa nata thaina achupazy chhaota eima thai thei chhôpa nata pahno thei chhôpazy he eima râh châta hmahsiena a châ thei n’awpata taohriana, baokhâna nata novâhna piena zy eima hnei lyma awpa a châ.
|
|
| Last Updated ( Saturday, 01 October 2005 ) |
| < Prev | Next > |
|---|




