| Mara reih nata Mara châ pahnopasiana |
|
|
|
| Written by Chatlai | |
| Monday, 29 December 2008 | |
|
Mara reih eima cheipa (spoken Mara) nata Mara châ eima ropa (written Mara) he a yzie dopa pahnopasia awpa apha kaw. Eima pahnopasia vei khiah cha apohkha leina, unawzy hmiahao ala tlamawhna, apahnothai leina a y thei awpa vata atahma he ei phana hawhta ei vaw reipasia tua aw. ![]() ![]()
1. Mara reih cheipa (spoken Mara) he ahluh hmeiseih:
Tlosai reih y ta Saikao nata Siaha liata ama cheipazy chhao he alyu khai vei, Tisopi, Thiahra lazy chhochhi cha anano laih heih hra. Lodaw, Tokalo, Lomasu, Bymari, Laty, etc la ta ama cheipazy cha ao ananona hlupi y laih hra ta, alyu khai vei.
Cha hawhta Chapi, Ngephe (Ngiaphia), Sabyta, Sabypi, etc zy he reih sakha viapa cha heih ta, chasala Mawhro, Chapi, Chakhei, Ngephe, Aru, Tisi, Chali, Taubu, etc, liazy ta eima cheipazy he alyukhai tla vei.
Cha hawhta, Zyhno reih chhao he Laki, Khopai, Ahmypi, Zyhno, etc ama cheipa bahta bahta anano laih heih hra. Lialaipi (Lelaipi), Lelaita, etc zy chhao alyu khai leina a y chyu. Heima zy chhochhi cha varo tlai anano laih.
Cha hawhta, Hawthai reih chhao he Tisi, Chhaolo, Lobo, Nangotlah (No-aotla), Chheihlu, Theiri, Theiva, etc liata ama cheipazy he alyu khai heih hra vei. Locheita nata Locheipi reih bala chhao he anano kaw tah thei awpa a cha.
Vytu reih chhao he Siata nata Iana liata ama cheipa chhao he alykhai leina a y heih hra. Cha hawhta Lautu unawzy reih chhao he hluh viata thei khaopi ta Mara reih ama cheih eima tah thlah tyh hra. Reih eima thei veichahpa he a peimawh kaw vata a cha chai.
Khi eima palasapa zydua khi Mara reih acheihpa Mara reih sai a cha. Mara reih cheipa (Spoken Mara) sai a cha. Tlosai, Zyhno, Chapi, Ngephe, Lialai, Heima, Hawthai, etc zy khi dialect sai cha ta, a zydua pahlykhypa cha Mara language a cha.
2. Mara reih charopa (Written Mara): Mara reih he eima hmo chiehpa hawhta hluh hmeiseih ta, Chapi reih liata Mawhro mo ama chei dah hawh tlai chhaota cha eima ropazy ysala cha cha Mara reih pyly a cha. Cha hawhta, Zyhno reih ahmahpazy liata cha ama roh tita Laki reih cheipa hawhta cha ama roh tita Mara reih a cha hra. Chheihlu khih he ama reih cheipa alâlao kaw, Hawthai reih nata Chapi reih ahma pahlaopa cha ei ta, Satlia-laihsa tlah rai eima hria aw tahpa he ‘Satlia-Laifaw tlah rai iemae hre aw’ a tah thlahpa ama cha. Cha cha vaw roh ei sala châ la ta, Mara reih pyly a cha hra.
Khih tota eima reih cheipa he ananona a hnei chyu. Cha hawhta a cha tita eima khih reih chyu kha châ ro tita eima hma khiah cha eima patu thailei awpa, eima pahno thai lei awpa he ahluh hmeiseih, châ ta achu hliatha awpa kha hlutu ha awta, school hawti zy hmasiena hlata rairuna maniah atlokhei awpa a cha. Chavata, dialect sakha he châ ro tita yzie hneipa (standard) ta eima hmavei khiah cha eima buakhai aw tahpa he asia kawpa a cha. Keimo dei chavei, reih hropa chhao a cha khai hra. English zy, Arabic zy, French zy, Hindi zy, Korean zy, etc, zy he dialects ama hnei chyu hra. Chasala, zy eihpa standard kha ama hnei chyu, achhapa cha cha ro tita hmaokhah ama y thei n’awpa a cha vata a cha.
Cha hawh ta, Mara châ avaw pacha tuapa nata avaw buakhei tohpi tuachaipa cha Rev. R.A Lorrain eima tah thei aw. Captain TS Tickell ta avaw tao pathaopa (1852) cha mopazi theina avaw hneilei vata avaw palaiseihsa tuh chaipa tohpi aphiatuhpa cha ano tlai he a cha eima tah thei awpa a cha. Rev. Lorrain cha khi atly chakhypa eima reih sakha sano amoh hlah ta aroh tuachaipa cha awpa achhuahpa ta avypa chaleipata, thina taihta Mara saw achakaopa a cha. Kyh to liata hmasiena liata eima y awpa maniah khokhei ta, Mara châ chhao maniah taopa ta ano pohpa tlaita maniah ypa ta, maniah pachu ta he he khizaw y chhoh ta Mara sawzy ta eima my beih khao lei awpa ryu cha a cha. Ano ta eima rah vaw moh chaima ta Tlosaih reih cha Mara cha ro n’awpa chata avaw tlyh. He nona heta a hropa, Chapi, Zyhno, Hawthai, etc, zy chhao atlyh thei khai thlah ha, anota vaw hmah pathao sala Mara saw zydua tla eima zi chyu thlah hra awpa a cha; chasala Mara sawzy cha Tlosai reih liata eima pohkhah thei awpa a pangiasa vata maniah atlypapa a cha natah angia via chai hra.
Cha zawzi ta Khazohpa Biehrai, Hlabu, Mara Grammar bu, English-Mara Dictionary, magazine hlupi nata newsletter hlupizy cha Tlosaih reihta vaw roh lyma ta, atahma cha Notla Mararah liata Primary School lia taihta achu thei awpa ta Tlosaih reihta cha ropa cha vawhluh bata, a pohvia lyma hra. Awnanopa lai chaipazy Evangelical Church of Maraland, Mara Evangelical Church, Congregational Church of India (Maraland), etc zy chhao ta record nata hmoto taona liata ama hmah chyu hra. Cha ropa (written) liata official language ta ama hmah chyu eima tah thei aw. He he aly achhih kawpa a cha.
Chavata, Mara reih pabosa awpa ta nata cha ropa ta Mara reih literature pasasa awpa ta hmah avaw latuapa nata pabosapa acha lyma n’awpa chata rai ahriatuhpazy cha ahy zy ama cha? Ahy zy tawhta ma avaw thao? Ahy chama cha hawhta rai ahria tyh? A kheih hawpa pyzy ma cha hawhta rai ahria ei? Ahy zy chama atanoh taihta cha hawhpa rai cha ahria pazao lyma ei tahpa he eima pacha pasia kaw awpa a byuh aw. Kha hawpazy pacha khaikhaoh ta keima he khapa ma ei tao hra, Mara reih apabosatuhpa, apa kiathysa tuhpa ei cha hra ma tahpazy he eima hiahri awpa a peimawh kawpa a cha.
Tlosaih reih cha Mara reih dialect sakha a cha hra vata eima thei chyu. A thei leipa he y lila aw ma pi. Mara dialect zy hry liata chyhsa to pahno chaipa a cha. Zyhno, Vytu, Hawthai, Heima, Lialai, Saby, Ngiaphia, Chapi, Lochei, etc zy ta eima thei chyu. Reih hropazy he cha bahta ananona he a zalai kaw tyh vata eima theileina chah chhao a y hra. Chavata, Zyhno mozy chhao ta Chapi la khi ama tly tita ama vaw thei lei daihti ta Tlosai reih kha tla ama chei thlah tyhpa a cha. He hawna heta suhrola chhao a y tyh. Siata liazy chhao Vytu reih eima thei lei tita Tlosaih reih he ama chei thlah tyh hrapa a cha.
Chavata, charopa (written) liata cha Tlosaih reih he maniah tla chai ta, hluvia syulyu hmapa achana hawhta palaiseihsa ta chyhsa to Tlosaih reiropa hmapa ta Mara reih ropa he eima palaiseihsa awpa he a peimawh hmeiseihpa a cha.
2.1 - Chapi-Ngiaphia- Saby reih cheipa palohru peimawh kaw: Keimo Chapi, Ngephe, Saby sawzy pi he Mara rah Nochhi nata Notla pahlypa chasala eima hluh chai thlah ngyu aw. Keimo he paloh uhtheipa pitloh kawpa eima cha awpa a peimawh kaw. Eima khoh khiah cha keimo he eima hluh na hawhta cha ropa ano eihta hnei sila tao hra ei si tah ei sila tao hra ei si tahpa ta hmah lapa cha sila a tah thei awpa duasu liata adua chaipa chhao eima cha aw. Eima maluh (population) chhao he ahluh chai thlah awpa alyuna a y. Anodeikua cha, eima pacha peimawh awpa deikua cha, cha hawhta vaw ta sila, khatai liata reih hema standard chata eima hma aw, Chapi, Saby, Ngiaphia, Aru, etc. rei hmapa zydua he akhei hawh chaipa hema eima hma aw tahpa chhao buakhi akhi. Siaha nata Saikao chhao he debate taopa chasala Siaha la he cha athaipa hluh eita ama tlo aw, chasala Khazohpa ryhraona hawhta apy eita a y chiehpa kha ama palaiseihsapa tlao a cha. Chavata, keimo ahmiala ta Khakhaifaw atah thlah tyhpa penawh heta paloh pasi kawna palohrupa hneipa ta Marasaw to maniah apahlykawh chaipa reih he charona liata cha eima hly awpa he apohkhana chata, hmasiena chahrata, sakuhawti (student) zy chata achu awpa arai naota, charopa ta rasohsana la pachapa chhaota apha chai hra. Mara saw 100,000 chhao hmahta apha leipa liata charopa no eih reih eihpa dialect nanopa ta eima hnei heih khiahcha cha cha khiathyna cha leipa awta yzie hneileipa ta nawhtawh khopapuana hawhta apacha awpa ama y thei aw.
Anodeikua cha, Mara cha Tlosaih reih la tawhta eima ro tita Tlosai mo hmadah hawhta achaleipa eima hmapazy deikua cha a reih apa hneirosa tuhpa a cha awpa a cha. Pakhopana ta, Tlosaih reih liata eima hneileipa ‘atluetla’ ‘atluetla chia’ Mizo reih ta ‘a nuam’ (Lai reih chhao a nuam tahpa a chahra ngyu aw) ama tahpa he Tlosaih reihta a y lei vata ‘a nuam kaw’ tla ama tah, hezy deikua he Chapi-Ngephe- Saby reih ta so awpa nata hma awpa he chasala, Tlosaih reih ta, ‘a tluatla kaw’ zy tla tahpa ta hma sila cha cha hmopha kawpa a cha. Atluetla tahpa he hmochhiepa eima taopa chhaota atluetla theita, hmophapa eima taopa chhaota atluatla thei hra, Tlosaih reihta eima paphasa kaw tahpa cha hmochhiepa taonota hma awpa chi chakhao vei. Atluatla tahpa deikua hmochhiepa eima taopa tlyma chhao a pahly thei.
Keimo dei chavei, Hawthaipa, Zyhnopa, Heima pa, Locheipa, Vytupa, etc zy chhao ama peimawh chyu khai. Acho liata eitly eihpa khi pamosana chata a peimawh zie ei rei khohna hawta chhao a cha hra.
2.2. Awnanopa maophyuna nata Mara reih: Atahma ta Mara reih charopa Tlosaih reih he avaw duakhei tuatuhpa nata avaw palaiseihsa tuhpa cha Lakher Pioneer Missionary, Rev. R.A Lorrain achana hawhta atanoh taihta ECM, MEC, CCIM, etc zy ta hmapazao lyma eita, chahlei khota Mara Autonomous District Council (MADC) lia chhao hma lymapa a chapa he thokha he Awnanopa liata a y hleileipazy pita he Awnanopazy eihpa hawhta pachana eima hnei tlamaw thei. Chakhai hleivei tahpa he pahno apha kaw. Amo cha chhaichhi peimawh kawpa dei ama cha. A reih ahneituhpa cha Mara sawto eima cha. Atanoh he chhaichhi peimawh kawpazy he y leipa ei sala Mara saw keimo nata keimo hmahta Lai reihzy, Mizo reihzy ta cha eima roh ba aw. Ngiachhie eima chhih kaw aw. Chavata, hmia asahpazy he reithai tlah cha eita, palyupalih tlah cha eita, ama cho liata eima ly kaw awpa cha. Chyhsa hro palyupalih he aphahla leipa ta palyupalih ama phuh na lia cha eima palyupalih awpa he hmodopa a cha hra.
2.3. Mara reih ropa achuna phapa: Cha hawhta, Zyhno reih, Heima, Vytu reihzy chhochhi he cha vaw roh ei sala a yzie a pahnolei awpa he eima hluh kaw aw. Chavata, cha ropa lia cha Tlosaih reih he hmachyu achhuah sila, eima tha mahvei khiah Biehrai, Hlabu, Dictionary, Magazine, etc Mara reih ta ropazy he achalei ei sila pitlohpa chata cha achu anao kaw. Chahlei khota internet tawhta website www.maraland. net www.maraland. org www.marasaw. com www.sawlakia. com www.lyubie.co. cc etc zy tawh chhaota cha ama ropazy hmapa ta apazao dah zy, hma dah hluhpi achu theipa a cha.
2.4. A reipakawhna: Chavata, thokha pita cha khazia Tlosaih reih cha tararuapa (by force) hawhta maniah parosa nama chhuah khai thai a tah thei awpa eima y thei aw. He he eima pahnochheipa tlao a cha aw. Tararuana yleipa ta, Tlosai reih ta roh muvy tahpa tararuana y hra vei, keimo ta Tlosaih reih ta eima reih Mara reih eima ro awpa he eima thokhei chai awpa vata Tlosaih reih he alykawpa ta nata thapawh kawpa ta arohpa tlao eima cha.
Cha Tlosaih reih sakha ta eima zydua ta eima roh chyu awpa cha keimo chata apohkha via lymana nata hmoto taona liata ryhpaona nata hmasiena maniah atlokhei tuhpa a cha aw. Rei pakawh awpa hluh kawta, chasala areihtuhpazy nama pahno kawsai natah kha ei loh. Chavata, dialect hropa ta ropa hlata cha ao hnaipa liata h bai dahzy, aosahpa liata alukhupazy debate hawhta pachana nano nanopazy vaw thyu chyu eita ama rei pahmaoh tyhpa hawhpa he hmo phakawpa cha acha pata ei pahno. A y chiehpa palaiseihseina lapi he tlua chyu su vy.
2.4. Ahawna: Cha hawhta Unawzy yahoo group liata thokha dialect hropa hmapa ta avaw roh tyhpazy chhao za nama chhih kawsai, nawh kawpa ta ahawna ei tao khohpa deikua cha chyhsa to chata pahno khaina acha thei n’awpa ta Tlosaih reih heta ro achhuah lyma ei sila tahpa he a cha. He he mopakha mopano a thohna awpa ta ei ropa chaleipa ta chyhsa to chata a peimawh kawpa achapa ei pahnova ta, he ei ropa he ta nama paloh achapasasa tlamawhpazy nama y khiah cha namo mopakha anuana chavei tahpa kha chachho khoh ei na ta, nama pacha thaina ei chahaw hla hra ei.
Tawhla, dialect nanopa ta cha vaw roh tyhpazy eima ypa chhao ta achhasao, arasao leipa ta chyhsa to ta eima hma chyupa he ama hmathei hra n’awpa ta baotuhpa cha chyu sila, reih eihpa (dialect hropa) ahmahapazy chhao ta paloh pasi kawpa ta pachapa ta achu palah achhuah hra su vy tahpa he ei chahaw chanei ei. Anodeikua, tararuapa ta chyhsa to pahno thaipa, hmakhaipa ahmah khoh raruah leipazy eima y pathlei khiah deikua cha Unawzy Yahoo group nopawpazy pacha awpa hawhta tla pacha sila; he rakha he keima pacha dah a cha.
3. A tlahpakyna:
Marasaw suto liata a ypazy Kothiehpa Samaw ei chahla chyu ei.
Nama viasa, Chatlai Chakhei (formerly Satly/Fatlau) Camp: New York City, USA.
Notes:
|
|
| Last Updated ( Wednesday, 07 January 2009 ) |
| < Prev | Next > |
|---|





