Login Form






Lost Password?
No account yet? Register
 
Marachâ Achuna by C.Laiki PDF Print E-mail
Written by C.Laiki   
Friday, 21 November 2008
                              
                           Marachâ Achuna         
                  
 C.Laiki
21.11. 2008

 

        Biepipa liata Marachâ achuna tahpata ro na ta, amadeicha eimâ chu hmeisei awhpa cha Hawraw Pahlapahniada a cha awh. Châ tahpa he kaw ngaita ta, a ru chhao a ru hra. Hawraw pahlapahniada he bua via ta, a nao via hra. Mararei he thai pi ta, Marachâ deikua thai mâ ma pi. Eima thai leipa he hawraw pahlapahniada a cha.

              Mongyuchâ ro thai nawpata Mongyu Karama thai a byupa hawta Marachâ thai nawpata Mara Karama thai a byu hra. Amadeicha karama châbu lia tahpa zydua byu leipata hawraw pahlapahniana châta peimaw viapa bieluzy he eimâ chu awh. " h " bai leipa na kho thai leipa chhaota, hawraw pahlapahniana da chha la a vaw chu hra bei ma y. Daiti hnei chyna nata taka zy rairuna vata nâ hnabeiseina hawta ei vaw tao thei leipa khiacha pachazie na vaw thai bei ma y.

                Marachâ he Mongyuchâ tawta base-pa a cha rawpata, chana ( nature ) alyuleina zy vata Mongyuchâ roda hawta a cha thai leina hlupi a y tahpa a byu. He eimâ chu awhpa karama bielu zydua eima thai pasia leipa vata eima ropa hawrawzy hela-haola a pasie lymana chhapa a cha. Tano Marapa 99% ta Mara hawraw pahlapahniada eima thai, thai leizie cha he Mongyuchâ roda haw tlai eima cha chy.

 

1. I willa rise and goto myfa ther.

 2. Je sus is our lordand sa viour.

 3. A beauti ful girl is sit ting under thattree.

 4. Da vid iscoming to morrow.

 5. Howmany brothers haveyou got?

 A dopa   1.  I will arise and go to my father.

              2.  Jesus is our lord and saviour.

               3.  A beautiful girl is sitting under that tree.

               4.  David is coming tomorrow.

               5.  How many brothers have you got?

 

              Hawraw pahlapahniada thai nawpata Mara Karama châbu liata Reina Chi Chariepenaw ( 8 parts of speech ) he sâkha hno sâkha achupa cha awh ta, chakhai tawta peimaw viapa bieluzy eimâ chu pazao lyma awh. Mo / chi nanopa sâkha nata sâkha pabai rai lei awhpa a cha. Eimâ chu chiepa mai taopachhina ( exercise ) hnei lymapa a cha awh.Reina Chi Chariepazy cha - 1.  Mo ( noun ) 2.  Movyu ( pronoun ) 3.  Monyupa ( or ) Mobai ( adjective )

 4.  Biepi ( verb ) 5.  Biebai ( adverb ) 6.  Hnosu ( postposition ) 7.  Biezao ( conjunction )  nata 8.  Chhôkhai ( interjection ) zy ama cha.

 

1.                                             Mo ( noun )

          Husona a hneipa chhao, a hnei leipa chhao, kao/ aw nawpata hmapa hawraw he Mo tahpa a cha.

 e.g-  Alei, alô, atu, tâkô, châbu, thina, rilapa, sietanô, chysapa, awpinô, Tisi chava, Marara, Vakhai, Lelaipi, etc

 

2.                                             Movyu ( pronoun )

          Mo vyupata hmapa hawraw he Movyu tahpa a cha.

 e. g -  Kei, keima, keimo, nâma, namo, amo, ano, hehe, khakha, etc

 

3.                                             Monyupa / Mobai ( adjective )

             Mo - hmia liata tlyma, hno liata tlyma, y ta cha mo yzie a pahneisapa hawraw he Monyupa tahpa a cha.

 e.g -  chhiepa, phapa, ngachhipa, thiepa, mârupa, chhorupa, reingiapa, pithaipa, vaduapa, rupa, naopa, etc

         Chysa chhiepa, thati thiepa, châbu mârupa, chhorupa hawti, rai rupa, rai naopa, etc

 

 

 

 

                                                                                         2

 

4.                                             Biepi ( verb )

 

                  Taona, hriana, chana tahpa hawpa yzie a palâsa hawraw he Biepi tahpa a cha.

 e.g-  Hria, tao, chalei, zua, cha, hiahri, kypacha, ahao, amô, angia, pua, pahnei, etc

                 -  Atano rai na hria ma? . Khapa nama chalei  awh? . Ano he ei viasapa a cha.

      -  Pupa Alu kha a thi hawh.  Amô ba ei su vy.

 

                       Mo chôcha taopachhina / exercise on noun  

 

         A rylata mozy he a dopata ro te.

 1.  A lyna, vao pinô, chy sapa, rie theina, va dua na, Meisa kô tla, Khai va tha, ngiachhie na,

     nodi na, tyu chhai, a hia, ti khao, khi tlyna, nga chhi na, rai runa.

 

                        Movyu chôcha taopachhina 

 

.  A rylata bietlazy liata movyuzy he a dopata ro te.

 1.  Kei ma cha unaw pathô ei hnei.

 2.  Na mo kha khataimo eichi maw?

 3.  Nâ ma zaw myla na sie awh ma?

 4.  A mo kha pahno vei eichi ma?

 5.  A no he ei viasa pha kawhpa a cha.

 6.  Kei mo ei ma khisana cha vara liata cha tlô ta,,

 7.  Kha kha khapa châbu maw?

 8.  Na ma viachao kha a y khao ma?

             Marachâ achupa ei ( 2 )na

                                         Mo

        Alyna, vaopinô, chysapa, rietheina, vaduana, Meisakôtla, Khaivatha, ngiachhiena, nodina, vaosa, tyuchhai,

      ahia, tikhao, khitlyna, ngiapachhina.

 

                                     Movyu

      1. Keima cha unaw pathô ei hnei.

     2. Namo kha khataimo eichi maw?

     3. Nâma zaw myla na sie awh ma?

     4. Amo kha pahno va eichi ma?

     5. Ano kha ei viasa pha kawhpa a cha.

     6. Keimo eima khisana la vara lia cha tlô ta,,

     7. Hehe ahy-ei maw?

     8. Nama viachao kha a y khao ma?

 

3.       November 21 nota eimâ chu chiepa Monyupa chôcha Taopachhina

       A ryla bietlazy liata monyupzy ( mobaizy ) he pavy ( underline ) te.

   1. Sisi cha cha-ia thupa a pahasa kawh.

            2. Chysa dopa cha achhua ma y.

            3. Laisa pithaipa charei tua ei si.

            4. No rônapa a vaw tlô daihma..

            5. Chysia mânaopa ei chalei kho.

            6. Daiti chyta eima hnei.

            7. Chysa hlupi ama leidia hawh.

            8. Hao liata viachao thipa kha na hmô ma?

            9. Chysa riaphapa cha byhna a to pachai awh.

          10. Hneirôpa chysa cha a hneina ta pamôsa thei vei.

          11.. Sahria paropa kha a y khao ma?

          12. Chysia rapa a ngia chai.

          13. Thopi thlôpa do ei si.

          14. Ahra pathaopa va chalei tua.

          15. Thati thiepa a y ma?

 

4.      November 21 lia tahpa Biepi chôcha taopachhina

     A ryla bietlazy liata biepizy he pavy ( underline ) te.

 1. Keima sanâ pha kawhpa ei chalei hawh.

          2. Hawtipa kha ama o la va chhitha tua u.

          3. Hmiala mania kaw charei hei ma y.

          4. Ano biereipa la a pha kawh na.

          5. Nâma la mania na palysa thai kawh na.

          6. Na tiama leipa khiala na hlaotlô awh vei.

          7. No a palo tu, a paha chy ei si.

          8. Ano la a vadua hmeisei.

          9. Sasa cha châ achu awhpata Hiakha la a sie hawh.

         10. Ei paw cha hyutupa na a va charei lai hawh.

         11. Abeipa la thlachha ei si.

         12. Khazia namâ tyu chakhy?

         13. Chysa pabua rai kha.

         14. Keimo la avy tua mu vy.

         15. Ei paw cha viahlao awhpata India la a sie awh.

              
Marachâ achupa ei ( 3 )na

5.     Biebai ( adverb )

 

           Biepi, movyupa nata a hropa biebaizy yzie a pananosapa hawraw he Biebai tahpa a cha.

  e. g- Dusawta, chhazawta, a daitita, hmeisei, hmeiseipata, daihma, chakhy, kawh, pasu, do,

          ba, myla, pathlei ( tlamaw ), vei, hela, helia, chala, chalia, hela, haola, chhili, lai, tu, ty,

          hei, haw, pato, zâkô, noto, etc

          . Dusawta sie ei su vy.     Na reipa a do hmeise.

          .Hmeiseipata ei cha chho ei chu.    Khi a dei daihma.

          . Raihria leipata y chakhy kha u.     Myla na vaw charei ma y.

          . Ano kha ei pahnopa cha vei.        Chalia eimâ ty awh.

          . Hela avy tua.       Namâ vy haw tu.   Na yruna daiti liata na vaw charei ty ma y.

          . Khazia na thyu pato kawh?    Eima khichhaipa cha zâhia kha a sie hawh.

          . Vava cha pati a nie chhili hawh.   Noto ei hnota y thlaha la Beipa,,,

        

                         Biebai chôcha taopachhina

                    A ryla bietlazy liata biebaizy he pavy te.

1.  Na nô a tla ma?

2.  Pachutupa avy khao vei.

3.  Thlalôpata va sie ma y.

4.   Ei mo a ku ngasa.

5.   Ochhi hrai kha.

6.   Na raihriapa pha tiara vei.

7.   Pachutu phapazy ama vaw tlô lyma ty.

                                                                              4

8.   Pati nie parah te.

9.   Namâ paha chy ma?

10. Atakô ta eima X'mas cha a rôna hmeisei.

11. Ano cha my charei a thyu pato lyma.

12. Pati na nie chy tu, raihria thei awh va chi.

13. Sahma paripa la pha rai vei.

14. Buabana taopa chhao pha hra vei.

15. Na rei do hawh.

16. Nâma cha hmo na tao pasu hawh.

            
Marachâ achupa ei ( 4 )na

6.                 Hnosu ( postposition

         Mongyurei liata Preposition tahpa kha Mararei ta Postposition tahpa a cha. Mongyurei liata cha Mo/ movyu

   hmia liata a ypa hawraw a chapa vata Preposition tahpa cha ta, Mararei liata cha Mo/ movyu hno liata a ypa hawraw

   a chapa vata Hnosu tahpa a cha.

         Mo/ movyu hno liata y ta, a hropa mo/ movyu nata duahmo a pazaosapa hawraw he hnosu tahpa a cha.

   e. g . Liata, ta, chôlia, chô liata, rylia, ry liata, nata, leipata, la, châta, tawta, khai tawta, kiapa liata, chhôla, chôla,

            hmia liata, hmialia, khôla, hnolia, hno liata, haosala, haosa liata, etc

           

            -  Nama o liata Sisi a y ma?  

            -  Eima mokhao ta hmô pi ta, eima phei ta eima sie.

            -  Lailai cha Sasa nata khi chhôla ama charei hawh.

            -  Taka leipata sôdao la vaw chakhy kha u.

            -   Sisi cha Zaikô tawta Malaysia la a sie ba awh.

            -   Manianaw o chhôla angia kha y.

            -   Pawpaw cha siku a patlô khai tawta Singapura la a vaw awh.

            -   Ei hmialia atyu kha.

            -   Chava haosala vaw tua ei su vy.

            -   Dawka chôlia châbu kha na vaw pie tua.

 

       Hnosu chôcha taopachhina

A ryla bietlazy liata Hnosuzy he pavy te.

 

1.  Hawtipa châta chysia chalei a byu.

2.  Hrainao leipata rabao pua awhpa cha vei.

3.  Khazia o chhôla namâ ngia vei?

4.  Nama raihriana su tawta ma namâ vy?

5.  Zâ daw 6:00 ta  eimâ pakhy awh.

6.  Dawka ry liata chaizô kha na vaw pie tua.

7.  Na hmia liata pari kha hmô va chi ma?

8.  Na hnolia chysa kha ahy maw?

9.  Tilaipi haosala eima sie lai ba awh.

10. Thina khôla alyna y awh.

11.  Hmiala Khazopano hlata aty ei sila a pha awh.

12.  Noto ei hnota y thlaha la Beipa, kei chhao na kiapa y na ai vei.

13.  Na seitôpa kha Beinô hiesala a vaw pua hawh.

 

     3.       Monyupa chôcha taopachhina liata roda dopa movyupazy cha -

            1. Sisi cha cha-ia thupa a pahasa kawh.

            2. Chysa dopa cha achhua ma y.

            3. Laisa pithaipa charei tua ei si.

                                                                     5

 

              4. No rônapa a vaw tlô daihma.

            5. Chysia mânaopa ei chalei kho.

            6. Daiti chyta eima hnei.

            7. Chysa hlupi ama leidia hawh.

            8. Hao liata viachao thipa kha na hmô ma?

            9. Chysa riaphapa cha byhna a to pachai awh.

          10. Hneirôpa chysa cha a hneina ta pamôsa thei vei.

          11. Sahria paropa kha a y khao ma?

          12. Chysia rapa a ngia chai.

          13. Thopi thlôpa do ei si.

          14. Ahra pathaopa va chalei tua.

          15. Thati thiepa a y ma?

 

    4.       Biepi chôcha taopachhina liata roda dopazy cha -

 

          1. Keima sanâ pha kawhpa ei chalei hawh.

          2. Hawtipa kha ama o la va chhitha tua u.

          3. Hmiala mania kaw charei hei ma y.

          4. Ano biereipa la a pha kawh na.

          5. Nâma la mania na palysa thai kawh na.

          6. Na tiama leipa khiala na hlaotlô awh vei.

          7. No a palo tu, a paha chy ei si.

          8. Ano la a vadua hmeisei.

          9. Sasa cha châ achu awhpata Hiakha la a sie hawh.

         10. Ei paw cha hyutupa na a va charei lai hawh.

         11. Abeipa la thlachha ei si.

         12. Khazia namâ tyu chakhy?

         13. Chysa pabua rai kha.

         14. Keimo la avy tua mu vy.

         15. Ei paw cha viahlao awhpata India la a sie awh.

 

 5.                      Biebai ( adverb )

 

           Biepi, monyupa nata a hropa biebai zy yzie a pananosapa hawraw he Biebai tahpa a cha.

           e . g - Dusawta, hmeisei, chhazaw, hmeiseipata, daihma, chakhy, kawh, pasu, do, ba,

                     myla, pathlei ( tlamaw ), vei, helia, chalia, hela, haola, chhili, lai, tu, ty, hei, haw,

                    pato, zâkô, noto,etc

                 - Dusawta sie ei su vy.   

                 - Na reipa a do hmeisei. 

                 - Khi a dei daihma.

                 - Raihria leipata y chakhy kha u.

                 - Ano kha ei pahnopa cha vei.

                 - Myla na vaw charei ma y.

                 - Chalia eimâ ty awh.

                 - Hela avy tua.

                 - No a palo tu, atyu chy ei si.      

                 - Mania vaw charei ty ma y. 

                                                              6

                   - Na thyu haw kawh ty na.

                 - Noto ei hnota y thlaha la Beipa,,,.

 

                    

 

 

                      Biebai chôcha taopachhina

  

       A ryla bietlazy liata Biebaizy he pavy ( underline ) te.

1. Na nô a tla ma?

2. Thlalôpata va sie ma y.

3.  Ei mo a ku ngasa.

4.  Ochhi hrai kha.

5.  Na raihriapa pha tiara vei.

6.  Ava a hia mâ vei.

7.  Zisu cha rônapata a zu awh.

8.  Pachutu phapazy ama vaw tlô lyma ty.

9.  Pati nie parah te.

10. Namâ paha chy ma?

11. Atakô ta eima X'mas cha a rôna hmeisei.

12. Pati na nie chy tu, na tha y awh vei.

13. Ano cha my charie a thyu pato lyma.

14. Sahma paripa pha rai vei.

15. Buabana taopa chhao pha hra vei.

 

 

1. Na nô a tla ma? 

 2.Pachutupa avy khao vei. 

3. Thlalôpata va sie ma y.

4. Ei mo a ku ngasa.

5. Ochhi hrai kha.

6. Na raihriapa pha tiara vei.

7. Ava ahia vei.

8. Zisu cha rônapata a zu awh.

9. Pachutu phapazy ama vaw tlô lyma ty.

10. Pati nie parah te.

11. Namâ paha chy ma?

12. Atakô ta eima X'mas cha a rôna hmeisei.

13. Pati na nie chy tu, na tha y awh vei.

14. Ano cha my charie a thyu pato lyma.

15. Sahma paripa la pha rai vei.

16. Buabana taopa chhao pha hra vei.

17. Na rei do hawh.

18. Nâma cha hmo na tao pasu hawh.

19. Zahia kha khapa na tao?

 

 

6.        Hnosu ( postposition )

     Mongyurei liata Preposition tahpa kha Mararei liata Postposition tahpa a cha.

  Mongyurei liata cha Mo / Movyu hmia liata a ypa hawraw a chapa vata preposition

  tahpa cha ta, Mararei liata cha Mo / Movyu hno liata a ypa hawraw a chapa vata

  Hnosu / postposition tahpa a cha.

          Mo / movyu hno liata y ta, a hropa mo /movyu nata duahmo a pazaosapa hawraw

                                                                7

he Hnosu tahpa a cha.

  e.g. liata, ta, chôlia, chô liata, rylia, ry liata, nata, leipata, la, châta, tawta, khai tawta,

  kiapa liata, chhôla, chôla, hmialia, hmia liata, khôla, hnolia, hno liata, haosala, haosa

  liata, hiesala, tai, etc.

  - Nama o liata  Sisi a y ma?

  - Eima mokhao ta hmô pi ta, eima phei ta eima sie.

  - Lailai cha Sasa nata khi chhôla ama charei lai hawh.

  - Taka leipata sôdao la vaw chakhy kha u.

  -  Sisi cha Yangon tawta a vaw pua hawh.

  -  Pawpaw cha siku a patlô khai tawta Singapura la a vaw awh.

  -  Zawpi hmialia atyu kha.

  -  Chava haosala vaw tua ei su vy.

  -  Dawka chôlia châbu kha na vaw pie tua.

 

             Hnosu chôcha taopachhina / exercise on postposition

    A ryla bietlazy liata Hnosuzy he a dopata ro te.

 1. Hawtipa châ ta chysia chalei a byu.

 2. Hrainao lei pata rabao sie awhpa cha vei.

 3. Khazia o chhô la namâ ngia vei?

 4. Nama raihriana su taw ta ma namâ vy?

 5. Za daw charuta eimâ pakhy ty.

 6. Dawka ryliata chaizô kha a vaw pie tua.

 7. Na hmialiata pari kha hmô va chi ma?

 8. Na hno lia chysa kha ahy maw?

 9. Tilaipi haosa la balyta eima sie awh.

10. Thina khô la alyna y awh.

11. Hmiala Khazopano hla ta ahmô hei ei su vy.

12. Noto ei hno ta y thlaha la Beipa, kei chhao na kia pa y na ai vei.

13. Chava haosaliata eimâ ty awh.

14. Na seitôpa kha Beinô hiesa la a vaw pua hawh.

                        Marachâ achupa ei ( 5 )na

  7.                                    Biezao ( conjunction )

 

                Bietla sâkha nata sâkha tlyma, hawraw sâkha nata sâkha tlyma a pazaosapa hawraw he

  Biezao tahpa a cha.

   Hma hlu chaipa Biezaozy cha -  Ta, la, nata, deikua, amadeicha, chavata, vata, chaveikhia,

   khiacha, tai, hlalei, tawta, leipata, rawta, rawpata, hlata, khai tawta, chhaota, etc

   e.g - Biebie raihria ta, Didi chysia a pasu.

            Siku kia la, sawkha rai hria te.

            Alei nata ava he Khazopa kuzô ama cha.

            Sanau cha a pasa, chavata raihria thei vei.

            Vapai cha a pasapa vata o liata a y thlahaw.

            Na mo a ku khiacha he rakhô lia he azia ma y.

            Ava a hia hlalei atyu theipa a cha.

            Atakô X'mas eima tlô hlata viasa hlupi khizaw ama khô hawh.

            Rai na hria leipa khiacha taka hnei thai awh va chi.

            Sisi la a hmichhie kawh rawpata, a palôrupa la a pha hmeisei.

 

                                                                8

              Biezao chôcha taopachhina / Exercise on conjunction

   Aryla bietlazy liata biezaozy he a dopata ro la, pavy ( underline ) pâ te.

 

1. Pati na nie khaitaw ta mania vaw charei ma y.

2. Khi a dei hla lei eimâ tyu awh.

3. Taka ei hnei leipa va ta thopi chhao do thei va na.

4. Na paw a vaw di na ta na vaw aw bei ma y.

5. Raihria eima pathao hla ta thlachhana  eima hnei ty awh.

6. Chôchô na ta Lailai kha ama pua hawh ma?

7. Valau cha hisana ( maths ) a thai, Mongyuchâ dei kua thai vei.

8. Ava a hia mâ leipa khia cha atyu thla chy ei si.

9. Mydi taw ta raihria pi ta pachha thei mâ ma pi.

10. Ei no a di kawh raw pata ei nie khopa y vei.

11. Ava a sua hla ta adi khai ei si.

12. Rai eima pachha khaitawta hmaokhata eima sie awh.

13. Khi taw ta Yangon ( Zaikô ) ei za tlôna tai taka thy ( 50 )

       ei pachha.

14. Ava a suapa chhao ta eima hria lyma awh.

15. Khazia ochhi hrai leipa ta na pua?

 

     8.            Chhôkhai ( Interjection ) 

            Rei khopa bie rei hlata palâsa tuapa aorei he Chhôkhai tahpa a cha.

 e.g - Ah!  Kha!  Khaw!  Halô ( hello )!  Aikhaw!  Aizavaw!  Yeye!

          Aizye!  Aichala!, etc

        - Ah! Chahawpa bie rei kha.

        - Kha! Ei bie reipa he phatata vaw nathlie khai mu vy.

        - Aikhaw! Na viachao a ra hawh khaw.

        - Aizavaw! Chaolei rianai nô kha.

        - Yeye! Hnola daiti eina patheisa da chala,,

        - Aizye! Châbu ei my daihma hei khaw.

        - Aichala! Khie sakhitôpa lai da khie.

      He tawta eimâ chu pazao via chy awhpazy cha -

 1. Mo nata Movyupa Machhizy ( Noun and Pronominal Particles )

 2. Machhizy ( Particles )

 3. Biepi Lâchhozy

 4. Suffix -pa Hmana

    He ( 4 ) he achu khai tua ei sila, chakhai tawta Hiahri khopazy, Reipahao khopazy

 a y khiacha achhyna nata reipahmaona y tua sala, chakhai hei tawta a byu viazy

 eimâ chu lai via hei awh.

 

     

 

January 2 nota ei ropa liata Biezao chôcha taopachhina kha he hawta roda dopa cha a cha.

1.     Pati na nie khai tawta mania vaw charei ma y.
2. Khi a dei hlalei eimâ tyu awh.
3. Taka ei hnei leipa vata thopi chhao do thei va na.
4. Na paw a vaw di nata na vaw aw bei ma y.
5. Raihria eima pathao hlata thlachhana eima hnei ty awh.
6. Chôchô nata Lailai kha ama pua hawh ma?
7. Valau cha hisana a thai, Mongyuchâ deikua thai vei.
8. Ava a hia mâ leipa khiacha atyu thla chy ei si.

                                                       9

 9. Mydi tawta raihria pi ta, pachha thei mâ ma pi.
10. Ei no a di kawh rawpata, ei nie khopa y vei.
11. Ava a sua hlata adi khai ei si.
12. Rai eima pachha khai tawta hmaokhata eima sie awh.
13. Khi tawta Yangon ei za tlôna tai taka thy ( 50 ) ei pachha.
14. Ava a suapa chhaota eima hria lyma awh.
15. Khazia ochhi hrai leipata na pua?
                       Marachâ achupa ei ( 6 )na
9. Mo nata Movyupa Machhizy ( Noun and Pronominal Particles )


Mo nata Movyupa zy hmotaopa pa-isa nawpata ama hno lata a pazi lai
typa hawraw he Mo nata Movyupa Machhi tahpa a cha.
A rylanaw he rei tua te.
1. Keima ei sie awh.
2. Sasa a sie awh.
3. Amo ama sie awh.
Bietla (1)na liata " ei " he Keima tahpa movyupa machhi a cha.
(2)na liata " a " he Sasa tahpa mo machhi a cha.
(3)na liata " ama " he Amo tahpa movyupa machhi a cha.

Mo, Movyu nata Machhizy Pachhaina

Mo nata Movyu zy Machhizy
Kei, keima - ei, eina, na, ( na --- na )
Keimo - eima, mania, pi ( pi -- pi )
Nâ, nâma - na, cha, chi ( chi --chi )
Namo - nama, cha-- ei, eichi ( eichi -- eichi )
Sasa nata Sisi - ama, ei ( ei -- ei )
Sasa - a, ___
Ano - a, ___

 


Hmana

1. Kei,keima-Kei ei pahno.( ei = kei tahpa movyupa machhi )
-Sasa ta kei kha eina chho.( eina = kei kha tahpa object movyupa machhi )
-Sisi cha kei na chho vei.( na= kei tahpa object movyupa machhi )
2. Keimo -Keimo eima pahno. ( eima= keimo tahpa subject movyupa machhi )
-Lailai ta keimo kha mania a chho.( mania= keimo kha tahpa object movyupa machhi )
-Keimo pahno ma pi. ( pi= keimo tahpa subject movyupa machhi )
3. Nâ, nâma -Nâ na pahno.( na= nâma tahpa suject movyupa machhi )
-Sasa ta nâma kha a cha chho.( cha= nâma kha tahpa object movyupa machhi )
-Nâma pahno va chi. ( chi= nâma tahpa subject movyupa machhi )
4. Namo -Namo nama pahno.( nama= namo tahpa subject movyupa machhi )
-Sasa ta namo kha a cha chho ei.( cha--ei= namo kha tahpa object movyupa machhi )
-Namo pahno vei eichi.( eichi= namo tahpa subject movyupa machhi)
5. Sasa nata Sisi -Sasa nata Sisi ama pahno.( ama= Sasa nata Sisi tahpa subject mozy machhi)
-Didi ta Sasa nata Sisi zy kha a chho ei.( ei= Sasa nata Sisi kha tahpa object mozy machhi)
6. Sasa -Sasa a pahno.( a= Sasa tahpa subject mo machhi )
7. Ano -Ano a pahno.( a= Ano tahpa subject movyupa machhi )

He bracket ( chhôkhapa ) chhôlia tahpenaw he Pahlaopa Bietla / complex
sentence liata hmapa movyuzy ama cha.
e. g -- Keima thati thiepa thei na ta, cha chho awh va na.
Keimo cha raihria pi ta, amo nata ahmô thei ma pi.

                                                           

                                                                         10

Nama cha hiahri chi ta,ei cha chhopa theithai hra va chi.

 Namo la mania vaw charei eichi ta, thopi zy do kho hra vei eichi.

Lailai nata Sasa zy avy ei ta, adi mâ vei ei.

 

       A chôla Mo nata Movyupa Machhizy lia heta-

1.    ei,na

2.    eima,pi

3.    na,chi

4.   nama,eichi

5 .   ama, ei

6 .   a

7 .   a - zy he Movyu châta hma theipa ama cha.

 

e.g a.Malaysia la ei sie ba hra awh. (Keima tahpa Movyupa châta “ei” hmapa a cha.)

b.Na biereipa thei va na.( Keima tahpa Movyupa châta “na” hmapa a cha.)

a.Avy hra la, eima sie awh Zawda haosala.(Keimo tahpa Movyupa châta “eima” hmapa a cha.)

b.Na hmotaopa pahno ma pi.(Keimo tahpa Movyupa châta “pi” hmapa a cha.)

a.Na pahnona hawta rei te.(Nâma tahpa Movyupa châta “na” hmapa a cha.)

b.Ei biereipa thei va chi.(Nâma tahpa Movyupa châta “chi” hmapa a cha.)

a.Nama yda pha vei.(Namo tahpa Movyupa châta “nama” hmapa a cha.)

b.Khozopa bie zo vei eichi.(Namo tahpa Movyupa châta “eichi” hmapa a cha.)

a.Sasa nata Lailai zy ama sie hawh ma?

b.Ama siena a rei kawh ba.(Sasa nata Lailai zy tahpa mo châta “ama” hmapa a cha.)

b.Sie ma vei ei.(Sasa nata Lailai zy tahpa mo châta “ei” hmapa a cha.)

a.Vava a vy mâ ma?

b.A vy hawh.(Vava tahpa mo châta “a” hmapa a cha.)

**Veipa bietla(Negative Sentence) liata sâkhapa mo nata movyuzy châta machhi y vei.

e.g – Sasa a vy ma? Sasa avy vei.Vava a zu ma? Vava azu vei.

**He hawraw nanota ei pachhaipa mai pabai tla lei awhp

        

      Marachâ achupa ei ( 7 )na  

 

   10                       Machhizy ( Particles )

  

         Mo, movyu, monyupa, biepi, biebai, hnosu, biezao nata chhôkhai

zy tahpa reina chi (8)penaw chana nata hmotaona pa-isa via nawpata

ama hno lata a pazi lai typa hawraw he Machhi / Particle tahpa a cha.

e.g- Abeipa cha mania vaitupa a cha.

       Nokhi la pha tu vei, ava a sua thei.

       Sasa na châbu pha kawhpa nâ pie.

Bietla (1)na liata 'cha',

          (2)na liata 'la',

          (3)na liata 'na' zy he Machhizy ama cha.

Marachâ liata hma hluchaipa Machhizy cha -

          Cha, he, kha, la, na, ta, zaw, chala, chata, chatala, chazaw, daima,

hecha, hela, heta, hetala, hezaw, khacha, khala, khana, khata, khatacha,

khatala, khazaw, tacha, tala  zy ama cha.

          He Machhizy hmana he chi (6) ta pachhaipa a cha.

1. Cha, he, hecha, kha, khacha  tahpenaw he Chana Bietla / positive sentence

     liata hma viapa Machhizy ama cha.

     e.g- Biebie cha chysa phapa a cha.

             Sasa he ei pupa cha ta, Lailai hecha ei tupapa a cha.

                                                      11

                       Nama pachutupa kha ei hmô typa cha ta, a lapinô khacha

             hmô ba va na.

2. La, chala, chatala, daima, hela, hetala, khala, khatacha, khatala, tacha,

    tala tahpenaw he Veipa Bietla / Negative sentence liata hma viapa

    Machhizy ama cha.

    e.g- Didi la a pahnopa y vei, a nienga kawh.

            Ano chala ei pahnopa cha vei.

            Ei viamakao pasu daima nama my hawh hei!

            He hawtipa hetala chahawpa bie rei thai awh vei.

            Na viasapa khala chysa siapa cha awh vei.

3. Chazaw, hezaw, khazaw, zaw tahpenaw he Hiahrina Bietla / Interrogative

    sentence liata hmapa Machhizy ama cha.

    e.g- Sisi chazaw a thati siapa nama thei khao ma?

            Ano hezaw kheihawpa chysa ma a cha?

            Bie ei cha chhopa khazaw na my hawh hei ma?

            Namo zaw nama byupa a y ma?

4. Chata, heta, kha, khana, khata, na, ta tahpenaw he Subject / Chôchha

    chana bietla liata hmapa Machhizy ama cha.

    e.g- Abeipa Zisu thina chata keimozy châta hrona a cha.

           No palopa heta eima chysia liata lôiapa ( germs) zydua a pathi thei.

           Sasa kha sawkha rai a hria hawh.

           Sâtu khana Mimi  a rakhei ama ta.

           Nâbau na TV a chalei ama ta.

           Mama ta Nana a tu.

5. Kha, khana  zy he Object / Rychha chana bietla liata hma theipa Machhizy

    ama cha hra.

    e.g- Sanau kha a rai ama paba hawh.

            Laitu khana rasatlianaw ta amâ chhi lai hawh ama ta.

6. Na - he khokheina / natlana ( agreement ) bietla liata hma theipa a cha hra.

    e.g- Na biereipa he a do tlai na.

            Laisa Sikhai la a ngia tlai na.

 

 

 

            He chi (6) ta ei pachhaipa he buakhei nga awhpa cha leipata

  ama zydua he Mochho nanopa  cha ei ta, hawraw hropenawzy

  nata pabai lei awhpa tahpa he a peimawpa a cha.

 

 

  11.                           Biepi Lâchho         

 

               Biepi hmia liata y ta, cha biepi hmotao nawpa lâpi a pahnosapa hawraw he

 Biepi Lâchho tahpa a cha.

               Marachâ liata Biepi Lâchhozy cha -   Kaw, vaw, va, za   tahpenaw he ama cha.

 ' vaw nata va' zy he lâphei lata hmotaopa a palâsapa cha ei ta, ' kaw nata za ' zy he

 mathila nata machhala ( or ) a hnai viana su la nata a sa viana su la hmotaona a pamosapa

 ama cha.     

                                                       12

e.g- 1.Sasa, châbu kha na vaw pie tua.

         2. Lailai, laisa va charei tua ei si..

         3. Sisi, tyuchhai kha na kaw hlâ tua.

         4. Mimi, ti na za pado tua.

 

 Bietla (1)na lia heta - Châbu he Sasa kiapâ liata y ta, Sasa heta biereitupa la he lâphei

                                    lata a pie awh tahpa a palâsa.

           (2)na lia heta - Biereitupa nata Lailai zy yna su he ama va charei awhpa laisa yna

                                    su nata a lâphei tahpa a palâsa.

          (3)na lia heta - Tyuchhai he Sisi nata ahnia ei ta, biereitupa la he a sa viana su lata

                                   a hlâ awh tahpa a palâsa.

          (4)na lia heta - Biereitupa he Mimi hlata a hnai niana su liata (or) mathi lata y ta,

                                   Mimi ta ti a pado nawpa lâpi he a chabô tahpa a palâsa..

 

 1 . Sasa, châbu kha na vaw pie tua.

  2. Lailai, laisa va charei tua ei si.

  3. Sisi, tyuchhai kha na kaw hlâ tua.

   4.  Mimi, ti na za pado tua.

    Sâkhana liata biepi lâchho he vaw cha ta, biepi he pie a cha.

    Sânona  liata biepi lâchho he va cha ta, biepi he charei a cha.

    Sâthôna liata biepi lâchho he kaw cha ta, biepi he hlâ a cha.

    Sâpalina liata biepi lâchho he za cha ta, biepi he pado a cha.

             Biepi Lâchho he hmia lata sie tua lyma ta, Biepi he hno lata a pazi lyma.

 

   He biepi lâchhozy yzie he he hawta a cha.

               kaw   =  khy la, akhy la,

               vaw   =  avy la,

               va     =  vaw la,

               za     =  zu la, azu la,       tahpata Complex sentence liata hmana a cha.

 

 Biepi Lâchho he simple sentence liata y ta, complex sentence liata y khao vei.

 

                    Simple sentence                -                   Complex sentence

 Sasa, keimo la pati kaw nie ma y.        -   Sasa, keimo la akhy la, pati nie ma y.

 Mama, thohna kaw chalei tua.               -   Mama, khy la, thohna chalei tua.

 Sisi, tyuchhai na vaw pie tua.                -   Sisi, avy la, tyuchhai na pie tua.

 Didi, ochhi va pahy tua.                         -   Didi, vaw la, ochhi pahy tua.

 Khakha, Vava za aw tua.                       -   Khakha, zu la, Vava aw tua.

 Mimi, o za phi tua.                                 -    Mimi, azu la, o phi tua.

 

            Complex sentence lia chhao biepi lâchho he hma theipa a cha hra.

 Sasa, keimo la akhy la, pati kaw nie ma y.

 Mama, khy la, thohna kaw chalei tua.

 Sisi, avy la, tyuchhai na vaw pie tua.

 Didi, vaw la, ochhi va pahy tua.

 Khakha, zu la, Vava za aw tua.

 Mimi, azu la, o za phi tua.

                                                                     13 

          Simple sentence lia chhao, Complex sentence lia chhao, he Kaw, Vaw, Va, Za  tahpenaw he

mochho nanopa  cha ei ta, hawraw hropa nata pabai lei awhpa tahpa he  my tla kha ei si.

 

 

        

 

 12..       Marachâ liata Hnobaizy Hmana ( Use of the Marese Suffixes )    

 

          Orichina hawraw ( original word ) tawta yzie ( meaning ) panano nawpata a hno lata

     baipa hawraw he Hnobai ( suffix ) tahpa a cha. e.g - noâ - noâna, etc

 

            Marachâ liata Hnobaizy cha - ( -na ), ( -pa ), ( -ta ) tahpenaw ama cha.

   A.     Orichina hawraw he Biepi ( verb ) tawta pathaopa cha ta, cha - Biepi tawta Châsapa

            Mo ( abstract noun ) lata eima panano kho tita, Hnobai (-na) he baipa cha ta, Monyupa

            ( adjective ) lata eima tao kho tita Hnobai (-pa) he baipa cha hei ta, cha - Monyupa tawta

            Biebai ( adverb ) lata eima pachâsa kho tita Hnobai (-ta) baipa a cha.

 

 

 

  Biepi            -        Châsapa Mo       -        Monyupa        -          Biebai

 ( verb )                 (abstract noun)             ( adjective)               ( adverb )

 

riethei             -      rietheina               -      rietheipa           -     rietheipata

vadua             -      vaduana               -      vaduapa           -     vaduapata

tiama              -      tiamana                -      tiamapa            -     tiamapata

rôna                -      rônana                 -       rônapa             -      rônapata

kypacha         -       kypachana            -       kypachapa       -      kypachapata

nodi                -      nodina                   -        nodipa           -       nodipata

viavi                -      viavina                   -        viavipa            -       viavipata

aly                  -       alyna                    -         alypa              -        alypata

ngiachhie       -      ngiachhiena             -        ngiachhiepa     -        ngiachhiepata

yru                  -      yruna                     -        yrupa              -        yrupata

reingia            -      reingiana                -        reingiapa         -        reingiapata

ngachhi          -      ngachhina               -        ngachhipa        -         ngachhipata

ruchhô           -       ruchhôna                -         ruchhôpa        -         ruchhôpata

buaba            -       buabana                  -         buabapa         -         buabapata

rairu               -       rairuna                  -          rairupa            -         rairupata ,,,, etc

 

 

                                     Hmana

1. Biepi - vadua            =     Sasa la a vadua kawh na.

  . Châsapa mo - vaduana = Lailai vaduana la a tah ngasa na. 

  . Monyupa  -    vaduapa   = Mama he chysa vaduapa a cha.

  . Biebai   -  vaduapata      = Vaduapata y khao awh ma pi.

 

 

 

                                                14

2. Biepi - rôna   =     Zisu kypachana he a rôna tlai na.

    Châsapa mo - rônana  =  Keimo eima rônana cha Zisu eimâ ngiapâna he a cha.

    Monyupa -  rônapa       =  Siku pachutupa rai he chakaona rônapa a cha.

    Biebai     -  rônapata     =  Abeipa Zisu cha ava tawta rônapata a zu awh.

 B.   Orichina hawraw hno liata (-ta) ta a chha leipa biebai hropa a y khiacha he

       (-pa) ta a chhapa Monyupa he , cha Biebai hropa lacha a pasie lyma thei.

       Biebai sâno a y khia sânona lata a pasie ta, sâthô a y khia sâthôna lata a

       a pasie lyma awh.

 e. g -  Sasa la chysa vahneipa a cha. ( biebai leipa / no adverb )

           Lailai he vahnei thaipa chysa a cha. ( biebai - sâkhapa / 1- adverb )

           Mama he vahnei thai kawhpa chysa a cha. ( biebai - sânopa / 2 - adverbs )

           Khakha he vahnei thai kawh hrapa chysa a cha. ( biebai - sâthôpa / 3 - adverbs )

           Sisi he a thyu haw thai kawh typa laisa a cha.(biebai sâpalipa/ 4-adverbs)

           Vava chhao he a thyu haw thai kawh ty hrapa laisa a cha.(biebai- sâpangawpa/ 5-adverbs)

                  Pahno Awhpa

  1. Zawhlypa Mo ( common noun ) thokhapenaw he (-pa) ta  hawraw a chhapa ama cha.

      e.g - Chysapa, hawtipa, thokôpa, lyurâpa, chariapa, etc

 

  2. Orichina biepi tawta Monyupa lata eima tao kho nata, (-pa) baipa a cha.

      e.g -  orichina biepi         -          Monyupa

               a thlô                       -     a thlôpa

               a thao                      -     a thaopa

               a ngia                      -     a ngiapa

                  pithai                    -        pithaipa

                  ziapha                  -        ziaphapa, etc

 

  3.. "pata" he ano deita y thei vei. Orichina biepi,  biebai, nata hawraw hropazy liata a bai awhpa

      hawraw a cha.

      e. g -  vaduapata, hmeiseipata, kawhpata, awhpata, tahpata,etc

                   Mara hawraw pahlapahniada eima thai nawpata tahma eimâ chu chiepa he ei (1)na

tawta tahma ei (7)na tai heta bielu (12) a tah hawh ba. (1)na he Marachâ achuna November 21,

2008, ei (2)na he Marachâ achupa ei (2)na November 28, 2008, ei (3) he Marachâ achupa

ei (3)na December 5, 2008, ei (4)na he Marachâ achupa ei (4)na December 12, 2008,

ei (5)na he Marachâ achupa ei (5)na January 9, 2009, ei (6)na he Marachâ achupa

ei (6)na January 13, 2009 nota a cha.

                   He eimâ chu chiepa chhô liatapa chhao, hawkhô lapa chhao, hiahri khopa tlyma,

nova leina tlyma, reipahmao khona tlyma, pachana pie khona tlyma, tahpa hawpazy a y khiacha

tahma ID lia heta thati na vaw pahnosa chyu mu vy.

                   Nama vaw ro tita ei pahnopasia thei nawpata Subject lia kha Marachâ (or)

C.Laiki tahpata tlyma nama vaw ro bei awh.

                  Châ ( writing ) a hneipa Liamozy hry liata keimo Marachâ he a uthei chaipa cha ta,

a thai lei chaipa he keimo Maramo lilaw eima cha hei.He Mara unawzy group liata eima ro

chyupa Marachâ he eima mo tita ngiachhie chhao a chhi ngasa.

                  Maniapa ( chipho hropa ) châ eima ropa la a pha ngasa, pahlapahniada chhao

a do ngasa. Keimo Marachâ deikua a noleipa lata eima ro khai hawh.  Kheita rai cha sala,

eima yna su tawta a do viapata eima ro thai via lyma nawpata tiama chyu ei su vy.

                

                                                                   15

                Marachâ achupa ei( 8 )na

 

13.    Chi Nanopa Mozy / Different Kinds of Nouns

 

          Mo he chi (4)  ta pachhaipa a cha.

 1. Mo eipa / Proper noun

 2. Mo zawhlypa (or) Zawhlypa mo / Common noun

 3. Mo kaohlypa (or) Kaohlypa mo / Collective noun

 4. Mo châsapa  (or) Châsapa mo / Abstract noun

     zy ama cha.

 1. Mo eipa / Proper noun

    Chysa pakhakha tlyma, su miakhakha tlyma, hmo

    sâkhakha tlyma, kao nawpata a eipata piepa mo he

    Mo eipa tahpa a cha. Mo eipa a thaona he hawraw

    laipa ta ro awhpa a cha.

    e.g- Chysa mo -  Chhabie, Haidau, Laima, Zatha, etc

           Su mo       - Phaphia, Padia, Ratu, Sule, etc

           Tla mo      - Sawhmo, Hrokie, Kahrie, etc

           Chava mo - Beinô, Tisi, Ramô, etc

           Khi mo      - Dawlei, Lôvai, Meisakôtla, etc

           Ra mo       -  India, China, Thailand, etc

 2. Mo zawhlypa / Common noun

    Zawpi ta a hlypa mo he Mo zawhlypa tahpa  a cha.

    e.g-  Chysa, pavaw, pazu, vao, awti, viachao, satlia,

            laisa, o, tyuchhai, etc

 3. Mo kaohlypa / Collective noun

    Hlupi a hlao rawpata, sâkha hawta kaona mo he

    Mo kaohlypa tahpa a cha.

    e.g - zaw, hri, py, phu, chipho, chhô, bu, hlai,

            by, ty, etc

           Azy zaw, ngai zaw, pavaw hri, Pastor Vachô py,

           Marapa chipho, Ekhai chhô, bâhla hlai, âhna ty, etc

 4. Mo châsapa / Abstract noun

    Mokhao ta hmô thaipa tlyma, hmô thai leipa tlyma, cha

    rawta, ku ta hria thai leipa, palôrupa ta mo sâkha hawta

    pachâsapa hmo he Mo châsapa tahpa a cha.

 

   e.g - Kypachana, alyna, ngiachhiena, tlâna, ahaona, hrozie,

           phôhla, phôpa, châ, bie, hla, etc

  

           Alyna rai hnei va na.

           Tlâna he byhna miakha a cha.

            Marapa phôhla pahno a byu.

            Phôpa mania chho hei ma y.

            Bie na rei thai kawh.

 

 

                                                        16

       He chi palipenaw hrylia heta Mo eipa roda he peimaw

 chaipa a chapa vata ei vaw chhopasia via chy awh.

 

        Mo eipa he yzie (meaning ) hneipata biepa a chapa vata

yzie sâkha a hneipa hawraw hawta ro awhpa a cha. Mo eipa

tahpa pahnona châta a thaona he hawraw laipa (capital letter)

a cha awh. Biekao (syllable) khatlu a hlupa chhaota, a thaona

hawraw ngala palai awhpa a cha.

e.g - Laima, Mâthao, Sachai, David, Thuza ( 2- syllables )

        Khaizahmô, Laizakhai, Vakhaitha  ( 3- syllables )

        Vabiesachai, Vangôkhipi, Zoramthanga ( 4- syllables )

 

             Mo eipa hmialia tlyma, hnolia tlyma, Paw Mo,

 Pho Mo, Khrizypa Mo, tahpa sâkhakha biechhi khopa

 a cha khiacha biekao pachhai ta, hawraw laipa ta pathao

 hra awhpa a cha.

 e.g - Barack Obama    - Barack= paw mo,

                                     - Obama = Mo eipa

         ( American president )

         Joseph Estrada      - Joseph= Khrizypa mo

                                        Estrada= Mo eipa

        (Philippines former president)

        Hayman Newin       - Hayman = Mo eipa

                                       - Newin = paw mo

       (Burmese female vocalist)

        Sharanya Moham     - Sharanya = Mo eipa

                                        - Moham = paw mo

      (Indian Malay actress)

       Laiu Fachhai              - Laiu = Mo eipa

                                         - Fachhai = pho mo

      (Marese(Mara)oversea missionary)

 

 Muslim mo bieda sâkhapa deikua he hawta a cha.

        Osama bin Laden= Laden sawchapawpa Osama

                                      tahna a cha.

Mahathir bin Mohamad= Mohamad sawchapawpa Mahathir

                                       tahna a cha.

 

  bin = son of

 

              Laiu he Lai-u tahpata chhao ro theipa a cha.

Laiu tahpata chhao a cha thei hra. A chhapa cha-

    Mara afabe ( alphabet) lia chhao, Mongyu alphabet

    lia chhao diphthong ' iu ' a y tla leipa vata ama nano

    ta ao a pua theipa ama cha.

 

                

                                                      17

           Marachâ achupa ei ( 9 )na

 

Marachâ liata Sâhlupa Mozy Taona

(Forming Plural Nouns in Marese)

 

Marachâ he Mongyuchâ siena nata a lyuna hlupi

a y rawpata, Sâchypa mo(singular noun) tawta

Sâhlupa mo taona liata cha a nano syulyu hawh.

A lyuna he a chyta ngala a y.

1. Chi khapa mo liata "zy" baipata sâhlupa mo taopa

    a cha.

         Sâchypa (singular) -  Sâhlupa ( plural )

         Chysa                   - chysazy

         Satlia                    -  satliazy

         Hawti                   -   hawtizy

         Pachutupa            -   pachutupazy

         Khichhaipa           -   khichhaipazy,  etc

 2. Sâhlupa mo (plural noun) chi nanopa nairu liata

    "zy" bai chyu theipa a cha.

    Pazu nata pavaw - pazuzy nata pavawzy

    Satlia nata laisa    - satliazy nata laisazy

                                                                                              

   Chanô nata chapaw- chanôzy nata chapawzy

    Chysapa nata sarâpa - chysapazy nata sarâpazy

    O nata lyu  - ozy nata lyuzy, etc

 3. Sâchypa mo chi nanopa nairu liata cha hnolapa mo

    hno liata "zy" he a nanota sopa a cha.

    Pazu nata pavaw - pazu nata pavaw zy

    Atu nata tâkô - atu nata tâkô zy

    Chysapa nata azy - chysapa nata azy zy

    Mei nata ti  - mei nata ti zy

    Viachao, sei nata vao - viachao, sei nata vao zy, etc

 4. Sâchypa mo liata "naw" baipata sâhlupa tao theipa a cha.

    Hawti  - hawtinaw

    Châbu - châbunaw

    Khichhai - khichhainaw

    Hloia - hloianaw

    Laisa - laisanaw, etc

 5. "pa" ta a chhapa mo he "pe" lata palie ta, "naw" baichhipata

    sâhlupa mo tao theipa a cha.

    Hyutupa - hyutupenaw

    Hrosopa - hrosopenaw

    Chariapa - chariapenaw

    Hneirôpa - hneirôpenaw

    Dychhiepa - dychhiepenaw, etc

 

 

                                              18

Pahno awhpa  - "pa" liata 'zy' baipa cha ta, "pe" liata 'naw"

                           baipa a cha.

       Hyutupazy, hrosopazy, chariapazy, hneirôpazy, dychhiepazy.

 

6.  Mararei liata cha Monyupa(adjective) liata sâhlupa tao theipa

     a cha. Mongyurei liata cha monyupa y tua ta, mo a pazi.

     Mararei liata cha monyupa nata mo he khoda hawta thlai

     theipa a cha.

A. Chysa rônapa - chysa rônapazy

     Laisa hmingiapa - laisa hmingiapazy

     Satlia pithaipa - satlia pithaipazy

     Chysia mârupa - chysia mârupazy

     Hawti chhorupa - hawti chhorupazy.,etc

B. Rônapa chysa - rônapa chysazy

     Hmingiapa laisa - hmingiapa laisazy

     Pithaipa satlia - pithaipa satliazy

     Mârupa chysia - mârupa chysiazy

     Chhorupa hawti - chhorupa hawtizy, etc

 

7. Zaokhina Movyu (Relative Pronoun) a hlaona mai liata

    sâhlupa tao theipa a cha.

    Rai a hriapa - rai a hriapazy / rai a hriapenaw

    Hela a vypa - hela a vypazy / hela a vypenaw

    Pati a nie mâ leipa - pati a nie mâ leipazy / penaw

    Marachâ a thaipa - Marachâ a thaipazy / penaw

    Mania ra liata a ypa - mania ra liata a ypazy /penaw

    A thyu pato typa - a thyu pato typazy / penaw.

 

8. Sâhlupa (plural) châta mo (noun) liata baipa "zy" hno

    liata "dua" a y khiacha he "zy" he mo(noun) nata pabai

    theipa cha khao vei, "zydua" tahpata monyupa(adjective)

    lata a lie hawh.

    Laisazy - laisa zydua

    Chysazy - chysa zydua

    Thina nata hrona - thina nata  hrona zydua

     Sahrozy - sahro zydua

     Alei nata alô zy - alei nata alô zydua, etc

 

              

 

 

 

 

 

 

 

                                                            19

          Marachâ achupa ei ( 10 )na 

Marachâ liata" â, ô, o, yu, ao, u, i, ie, au " zy Hmana

 

    Mara Afabe (Marese Alphabet)  24 a y. Chazy cha-

a. aw. y. b. ch. d. e. f. h. i. k. l. m. n. ng. o. ô. p. r. s. t.

u. v. z.

    Aohneizy ( vowels ) - a. aw. y. e. i. o. ô. u.( 8 )

Aohnei pakaopazy(diphthongs) - ai. ao. au. yu. ei. ia.

    ie. ua.( 8 )

    Marachâ liata lukhu he "a" nata "o" liata hmapa a cha.

1.  "a" liata lukhu hmana

      Paka âpa "a" ao liata "â" tahpata lukhu hmapa a cha.

     e.g. Noâchhipa ( wonderful )

           Chakâna     ( famine )

           Mânaopa    ( cheap )

           Sarâpa        ( animal )

           Châbie        ( literature )

 2.  " o " liata lukhu hman 

     Tlôsai Mararei chhao, Mara hropenaw rei chhao a lyuna

      mai liata " ô " tahpata lukhu hmapa a cha.

     e.g- Alô           ( stone )

            Alôh         ( salt )

            Chaizô      ( knife )

            Atô           ( post )

            Pazôsana  ( urinal )

            Rônana     ( glory )

 3.  " o " aopuana nata hmana

       Tlôsai Mararei liata ' o ' ao he Mongyurei " ou or ow "

        ao nata a lyupa a cha. Chapi ( Ngiaphia ) Mararei liata

        ' ei ' ao a puana mai liata Tlôsai Mararei liata "o" hmapa

       a cha.

       Chapi Mararei  - Tlôsai Mararei

  e.g - Abeina          - abona  ( refuge )

          Heihina          - hohina ( swindling )

          Neidina          - nodina ( hunger )

          Pahneina         - pahnona ( knowledge )

          Hreina             - hrona  ( life )

 4.  " yu " aopuana nata hmana  

     Tlôsai Mararei liata Aohnei pakaopa ' yu ' ao he ' o '

     ao nata a lyupa a cha rawpata, 'o' ao hawta paka â a byu

     leipa a cha. Chapi ( Ngiaphia ) Mararei liata 'ao' ao a puana

     liata Tlôsai Mararei liata "yu" hmapa a cha.

  

 

 

 

 

                                                    20

  Chapi Mararei   -    Tlôsai Mararei

 e.g- Haotupa           - hyutupa ( deacon )

        Taochhai           - tyuchhai ( stool )

         Thaotle             - thyutlia  ( youth )

        Adaona             - adyuna  ( war )

        Laopi                - lyupi  ( cornfield )

 5.  " ao nata u " aopuana

   A . Lai ( Hiakha ) Afabe liata 'u' ao kha Mara diphthong ' ao '

         aopuada nata a lyupa a cha.

         Ahaona       ( hatred )

         Akaoraona  ( fellowship )

         Vaosa         ( pork )

         Viachaosa   ( beef )

         Hmotaona   ( deed )

    B. Mongyu Afabe liata 'u' ao kha Mara Afabe liata "u" ao

        nata a lyupa a cha.

        Pachu         ( teach )

        Pabu          ( bury )

        Huso          ( breathe )

        Moku        ( sleepy )

        Luchai       ( have headache )

        Paru          ( steal )

 6.  ' i ' nata 'ie' aopuana

  A.   Mongyurei ta " dog " he Mararei ta ' i ' tahpa a cha. A hnaipa

     ao chhao, a sapa ao chhao, he ' i ' ao nata alyupa aorei (sound)

     mai ' i ' hmapa a cha.

     Thina       ( death )

     China      ( fear)

    Pino         ( birthday )

    Khichhaipa ( stranger )

    Ahripa       ( devil )

                                               

 B. Mongyurei ta ' word ' he Mararei ta " bie " tahpa a cha. He ' Bie '

     ao nata a lyupa aorei mai ' ie ' hmapa a cha.

    Biereina      ( speech )

    Niedo         ( food )

    Piena          ( giving )

    Rietheina    ( tireness )

    Bie thiepa   ( new word )

 

7.     " au " Hmana

      Mara Aohnei pakaopa 'au' he Tlôsai Marapa mo(name) a cha

      leipa Mara hropenaw Mo eipa (proper noun ) rona liata hmapa

      a cha. Tlôsai Mararei liata cha he 'au ' vyupata "y" hmapa a cha.

  

 

 

                                                  21                          

 Mara hropa Mo -      Tlôsai Marapa Mo

   Chhamau              -   Chhamy

   Valau                    -  Valy

   Madau                  -  Mady

   Samau                   - Samy

   Mahnau                 - Mahny

 

8.    Mo Rona

    Eima mo he keimo rei chyuta ro thei chyu ei sila cha, kheihawpa

    Marapa tahpa eimâ pahnona a nao kawh awh tahpa chhao

    keima pakha khona ei vaw palâsa pâ hra.

e.g - Bietha         - Ngiaphia Marapa Mo

        Beitha         - Tlôsai, Hawthai - Marapa Mo

        Vabei          - Tlôsai, Hawthai - Marapa Mo

        Vabie          - Ngiaphia Marapa Mo

        Biemau        - Ngiaphia Marapa Mo

        Beimy          - Tlôsai Marapa Mo

        Beimau         - Hawthai Marapa Mo

        Naikhai        - Lelai Marapa Mo

        Neikhai        - Ngiaphia Marapa Mo

        Nokhai         - Tlôsai Marapa Mo

 

 

 

Last Updated ( Sunday, 05 April 2009 )
 
Next >