Login Form






Lost Password?
No account yet? Register
 
Marachâ Dopa nata "H" Hmana PDF Print E-mail
Written by C. Laiki   
Friday, 07 November 2008

Marachâ Dopa nata "H" Hmana


 C.Laiki
 The writer of the English Phonetic Theorems
&
 A  writer of the Marese Grammar (Mara Karama)
 
 
Linguistics sieda ta 'h' he ao pahnaipasana ngiana châta hmapa cha leipata, ao-chhaipa (half-sound) tahpa ngiana châta hmapa a cha. A hmada he - Laichâ, Malaychâ, Marachâ nata Mizochâ zy liata mo tua ei su vy.
                    

Lairei (Hiakha rei) he tonic solfa- d.r.m tahpa ao(3) liata 'd' ao nata 'm' ao ngala a hnei, 'r' ao hnei vei. 'd' he a hnaipa ao cha ta, 'm' he a sapa ao ta a cha. Lairei he a sana lata ao-chhaipa a hnei. Cha ao-chhaipa ngiana châta ' h' baipa a cha. e.g- Keimah-d.m (keima), hngalhter -m.d (pahnosa), herhpang-m.. d (byuhiapa), khuaruahhar- d.m.d (noâ) ,thanhcho-m. d (hmasie), etc.Keimah liata 'mah', hngalhter liata 'hngalh', herhpang liata 'herh', khuaruahhar liata 'ruah', thanhcho liata 'thanh' zy he a sapalata ao-chhaipa sai ama cha. Laichâ 'h' bai leipa a sana lata ao-chhaipa a puapenaw cha - k,p,t ta a chhapa hawrawzy ama cha. e.g - Laksawng - m.d (lyma), catlap-d.m (châhna),thangthat- d.m (reithai), etc. Laksawng liata 'lak', chatlap liata 'tlap', thangthat liata 'that', zy he a sana lata ao-chhaipa sai ama cha.
             
Malayrei (Malay) he solfa-d.r.m ao(3) ta a puapa rei a cha. A sapalata ao-chhaipa nata a hnaipalata ao-chhaipa sâno a hneipa vata cha ngiana sâno châta 'h' he baipa a cha hra. Malayrei liata 'r' ao he a hluchai. 'r' ao tahpa cha a liarypa ao a cha. e.g- Rumah-r.m (o/house), sekolah-r.r. m (siku/school), murah-r.m (mânaopa/cheap), adakah?- d.m.d (a y ma?/is there?), rendah-d.d (a hnaipa/primary), Abdullah- d.d.d (chysa mo/personal name ). Rumah liata 'mah', sekolah liata 'lah', murah liata 'rah', zy he a sapalata ao-chhaipa cha ei ta, adakah? liata 'kah', rendah liata 'dah', Abdullah liata 'lah' zy he  a hnaina lata ao-chhaipa ama cha. Malaychâ 'h' bai leipa a sapalata ao-chhaipenaw cha- k,p,t, ta a chhapa hawrawzy ama cha. Laichâ lia haw tlai a cha hra. e.g- Masuk-r.m (angia/enter), cakap- r.m (chho/rei/tell/say), surat- r.m (châ/writing/literature ),etc. Masuk liata 'suk',cakap liata 'kap', surat liata 'rat' zy he a sapalata ao-chhaipa sai ama cha.
                         
Mararei he - d.r.m ao(3) a hnei. R.A. Lorrain heta Tlôsai Mararei chana mopata, 'd' ao chhao, 'r' ao chhao, 'm' ao chhao, ao-chhaipenaw liata ao-chhaipa tahpa ngiana châta 'h' he a baipa a cha. e.g - Thlahchhana- d.r.m (prayer), thahtlôna - m.r.m (strength), pachhahna-r. r.m (salvation), etc.... Thlahchhana liata 'thlah', he 'd' ao pua ta, thahtlôna liata 'thah' he 'm' ao pua ta, pachhahna liata, 'chhah', he 'r' ao a pua. Ama zydua ta ao-chhaipa sai ama cha. 'Awh, hawh, kawh, tahpa, etc, zydua he ao-chhaipa sai ama cha hra. He ao-chhaipa he Mara hropenaw rei liata y vei, Tlôsai Mararei lia ngala a ypa a cha. Tlôsai Mararei tlai he Mararei ta eimâ py khiatacha R.A. Lorrain hmapa Biehrai Paropa kha Linguistics sieda ta ropa  a cha.Tlôsai Mararei cha khao leipata Mara hropenaw rei hma ba ei si tahpa khiatacha ao-chhaipa rai a
y khao leipa vata 'h' bai a byu khao vei.
                          
Mizorei he Lairei hawta 'd' ao nata 'm' ao ngala a hnei, 'r' ao hnei hra vei. Amadeicha a hnaipala chhao, a sapala chhao, miano ta ao-chhaipa a hneipa vata cha ao-chhaipa ngiana sâno châta 'h' he baipa a cha. e.g - Hlauhawm- d.d (chichhipa), chawhmeh- d.d (tiha), hetah -m.d (he liata), pawimawh- m.d (peimaw), hrefiah- m.d (pahnopasia), etc.Hlauhawm liata 'hlauh', chawhmeh liata 'hmeh', hetah liata 'tah', pawimawh liata 'mawh', hrefiah liata 'fiah' zy he a hnaipalata ao-chhaipa sai ama cha. A sana lata ao-chhaipa ngiana châta 'h' baipa he biekao kaokhapenaw ( one-syllabled words ) liata hma viapa a cha. e.g - Pawh (chhao), deuh (via), chauh (ngala/dei), chiah (tlai/kakuapa), etc. He  "pawh, deuh, chauh, chiah," zy he a sapalata ao-chhaipa sai ama cha. Mizochâ liata - k,p,t  zy ta a chhapa hawrawzy aopuada he alyu khai vei, a hnaina daiti y ta, a sana daiti chhao a y thei hei hra. e.g - 'Dik', he a hnaipalata  ao-chhaipa pua ta , "bik, bawk, vek, zawk",  zy he a sana lata ao-chhaipa cha ei ta, "zawt", he a hnaipa chhao a sapa chhao ao(2) ta a pua thei."Tawp", he a hnaipalata ao-chhaipa a cha.
                             
The Lakhers (The Maras) châbu rotupa N E Parry tacha Marapa tahpa lia heta - (1) Zyuphei Marapa (2) Kahnô (Lautu) Marapa (3) Hawthai Marapa (4) Ngiaphia (Chapi) Marapa (5) Lelai Marapa (6) Heima Marapa (7) Zyhno Marapa nata (8) Tlôsai Marapa zy amâ hlao a ta. Mara Biehrai he Tlôsai Mararei ta ropa a cha.
                             
Châbie (Writing) a hneipa Liamo (Chins) chiphozy hry liata Marachâ he hmiatuachaipa a cha. Marachâ he 1852 kô liata British Army Officer S. Tickel ta a taopa a cha. Tahma he kô 146 a pha hawh ba. R.A Lorrain he Marachâ a taotupa cha leipata, S.Tickel tao chiepa hmapata Mara Biehrai he a ropa a cha. Grammar (karama) a thaipa chysa cha linguistics a thaipa pakha a cha hra. R.A. Lorrain he sapala dikari zy, achhynala dikari zy (secular and religious degrees) a la leipa chhaota, Grammar School a patlô khai tawta Marara la a vaw siepa a cha. Ano ta Mara Biehrai rona liata a hmapa Marachâ he pangiasapata nata chapadypata a ropa cha vei, Mararei chana mopata linguistics sieda ta a ropa a cha.
                             
Mongyurei (English) he Mararei hawta d.r.m ao(3) a pua hra. Mongyuchâ liata ao-chhaipa  ngiana tlyma, ao pahnaipasana ngiana tlyma, y vei. Ao pahnaipasana châta Formula (ponteni) taopapuapa a cha. Ao sâno a puapa mo (Noun) cha sâkhana liata a sa awh. E.g - Cabbage - m.d (kawpihlô), preface - m.d (biehmiapa),etc. Ao sâno a puapa biepi (verb) cha sânona liata a sa awh. e.g - Seduce- d.m (reipasao), respect - d.m (pa-utheisa/pachônôsa ),etc. Ao sa (3) a puapa hawraw (word) cha sakhana liata a sa awh. E.g - Benefit - m.d.d (athôna), relative- m.d.d (sanaw/chhôkha)etc. Ao sâpali a puapa hawraw cha sânona liata a sa awh. E.g - Affectionate - d.m.d.d (kypachapa), developement - d.m.d.d (hmasiena), etc. Ao sâpangaw a puapa hawraw cha sâkhana liata "r" ao pua awh ta, sâthôna liata " m " ao a pua awh. E.g - Insupportable - r.d.m.d.d (ngiathaitlaleipa), unavoidable - r.d.m.d.d(chahriphaleipa), etc. Mongyuchâ liata cha vowel hno liata - b.c.d.g.k.p. q.t, .. tahpenaw amâ hlaona mai, ao-chhaipa ama pua awh. E.g - Cub - (chavytawtaw), dog (itôpa), cheap (mânaopa), watch (sanâ), etc.
                            
Laichâ he Laipa chysa taopa cha vei. Malaychâ he Malaypa chysa taopa cha hra vei. Marachâ nata Mizochâ zy he Marapa nata Mizopa chysazy taopa cha hra vei. Viachâ (Burmese) chhao Viapa chysa taopa cha hra vei. Ama zydua he  Amerikapa nata Mongyupa chysazy (Americans and Englishmen) taopa ama cha. He châtaotupenaw he Grammar nata Linguistics (Châ nata Rei) a thaipa sai cha ei ta, eima rei siena dopata eima châ he ama tao chyupa a cha.
                            
Laichâ, Malaychâ nata Mizochâ zy cha - k,m,p,r,t, tahpa consonants ta hawraw chha thei ei ta, Marachâ la - a. aw. y. e. i. o. , etc, tahpa vowels ta hawraw a chhapa a cha. Mararei cha biekao mai (every syllable) paka pabie leipa, paka âpa vowel ao sai a puapa vata a rei chhao nai ta, a thlôia kawh hra. Chavata Lairei, Malayrei, Mizorei  zy liata ao-chhaipa (half- sound) tahpa ngiana châta hawraw chhana liata baipa  "h" he Mararei ao-hnaipa (Low-sound) tahpa ngiana châta eima hma khiatacha linguistics a paraotupa cha awh pi ta, chipho hropazy pahneisaopa eima cha pathlei awh.Marachâ biekao mai nata hawraw mai vowel ta a chhapa he Mararei chana dopata ropa Marachâ chazie a palâsapa linguistics sieda a cha. Mararei sieda dopata taopa R.A Lorrain hmapa Mara Biehrai Paropa roda kha Marachâ dopa cha a cha.
                          
Malaychâ nata Mizochâ zy liata a sana lata ao-chhaipa nata a hnaina lata ao-chhaipa tahpa ngiana sâno châta "h "baipa he kheita- e ama pachhai thei tly?  Malaychâ nata Mizochâ zy he ama rei chana dopa tawta taopa cha ei ta, Malayrei dopa a thaipa mai, he " h " baipa he a hnaina lata ao-chhaipa nata a sâna lata ao-chhaipa tahpa pachhai thei lymapa a cha. Cha haw hrata, Mizorei dopa a thaipa mai ao pahnaina châta baipa "h" nata pasana châta "h" tahpa pachhai thei lymapa a cha hra. Malaypa chysa chhao, Mizopa chysa chhao, ama rei dei cha leipata, ama châ chhao rei ty ta, a ro pâ lyma typa mai, ama châ sieda dopa chhao ama pahno thei hra. Marachâ chhao he Mararei chana dopa tawta taopa a cha hrapa vata Mararei thai hlei tawta, Marachâ chhao rei ty ta, a ro pâ lyma typa chysa châta pahnaipasna châta ngiana tao byu vei. Marachâ eima thai leina chhapa he eimâ chu ba leipa a cha hlei tawta, eima rei hlu, ro hlu leina vata a cha chai. Linguistics sieda pahnoleina tawta Mizorei nata Mararei zy alyuleina ama pahno leipa vata Mara Awnanopa Nôpawzy ta Mararei ao-pahnaina châta " h " he ama bai tlamawpa (pathleipa) a cha.

Mararei he vowel ao ta a chhapa a chapa vata a aorei chhao a pasi. Vowel hnota "h" baipa cha ao pachhosana (or) ao-chhaipa tahpa ngiana a chapa vata ao pasipa Mararei paraona tlao a cha. "H" baina ky hlata cha hawraw pabaida - pachhaida eima thai leipa he hmo peimaw viapa a cha hri.......

 

 
< Prev   Next >