Admin's Note: He paper he Ei(6)na Mara Semina LTC Yangon Mara Achakheina Py patopatiana ta taopa liata Rev. Dr Laima Chozah tawta present-pa chata, Maraunawzy tawta la pachhuapa a cha.
Social and Religion
Introduction
Social tahpa cha Webster’s New World Dictionary liata “of or having to do with human beings living together as a group in a situation in which their dealings with one another affect their common welfare (social consciousness, social problems) Social (Lu-hmuh-yee) tahpa cha a ykhopa phu/py sakha chho liata chysazy ama zydua chata aphavia nawpata ama taohriana he a cha. Social tahpa hawraw ta achhuana cha khitla ra sakha liata chysazy ta ama khitla ra apha nawpata ama taohria khopa he a cha. Akhona cha sâpa lâta a chapa hmasie viana, hropaha viana, thobie viana, mophana nata ahropa hlupizy a cha. Pakhona ta, tlarai hria, lyu lapi sapa, khira abyuna chata hriapa hawpa he ama cha.
Religion tahpa cha Webster’s New World Dictionary liata “a) belief in a divine or superhuman power or powers to be obeyed and worshiped as the creator(s) and ruler(s) of the universe b) any specific system of belief in conduct and ritual” a tah. Zyna tahpa cha a) Hmotao theina, thatlôna ahneipa liata/hnota rei angiana or zona b) sakha kha zona/achhyna liata palyupalina or yziena tahpa a cha. Zyna tahpa hawraw ta achhuana cha thina khôla (after death) ta hmo akaw y awhpa kaw pacha(zo)pata atano eima hrona liata eima yzie/taohriapa he a cha. Pakhopana ta Biehrai reipa eima zipa, thla eima chhapa, ra zopa ky eima pacha, na vai kypacha la tahpa pachuna eima ngiapa nata ahropa zyna pachuna hlupizy he a cha. He paper liata social nata religion zy he Marapa ta eima hneipa/ Marapa hrozie liata social nata religion zy he a reikhona a cha.
1. Krizy hlata yzie
1.1 Social Kri eima zy hlata, Marapa social life he eima mopa a cha khiala, chhieno-phano, tlarai-siarai nata khira abyuna nata zyna liata ama hriapazy he hmo theipa a cha. Abei, machhie, sei, tahpazy nata phozy a yna vata (social relation) pakha nata pakha azaona he za pei tu vei. Khibei tlapi rei angiana he thapi ta yta amo ta apha ama tahpa mai cha zi lymapa a cha. Chanô chapaw pathluana y hlei vei. Sanaw-rino ngabana, tu-saw kypachana thapi ta a y.
Kri eima zy hla, Marapa hro he zyna (ahripa achhyna) hlata eima Marapa social value, social belief a chapa “ Vano mia tlu lia; sawchha nawchha liata byhna to hri vapi” tahpazy he ta Mara hro liata phana tao awhpata tha apatlopazy ama cha via. Marapa social value nata azaopa bieso thokhazy cha:-
1) Khichaipa kypachapa cha byhna tona a cha. 2) Nohmei harasaw mohnao bei vei. 3) Bie rei chakhy bei vie, hla sa chakhy bei vie. 4) Vano taona cha byhna tona a cha.
Marasaw ta eima hneipa, social event zy cha. 1) Khohna kia 2) Chhaomierisau 3) Daitlaudai 4) Akhipi ta sa alaipa 5) Akhipita panapa 6) Nie patina (Bina-iana, fiefaw thivana etc.)
# Social event lia chhao he panana âhlao lyma hra.
1.2 Zyna Krizy hlata Marapa ta a hneipa hro lia he zyna nata hrophana ama hnei via thei nawpata thapatlôna y tu kaw vei. Marapa zyna liata ama chhypa sa(2) y ta, chazy cha, “Chitei Chhaohe or Cho-va or Khazopa”ama tahpa nata khazo or ahripa (gods) zy he ama cha. Marapa ta ama pasasa chaipa cha “Chitei Chhaohe or Cho-va” he cha ta a sa chaipa, mia a satupa chata ano cha ahla tuna su lâ a ypa a cha, tahpa ta zo eita, thlokhu lâ kiapa ta, kô kha ta ei kha ama chhy ty. Ano he chysa ahnia thei awhpa cha vei tahpata ama zona vata ama hro liata khuna (influence) hnei thei vei. Ano mo he chhi asana nata bie akana liata ama hma typa a cha. Thina khola ta hrona a y pakhua tahpa zo eita, cha su cha athipa khi ama ta.
Noto ama hrona liata ama chi chaipa cha ahripa (gods) he cha ta, lyura, thokô rakô, lôkapa, chhotlô, chahao, tili nata atlaozy liata a ypa ahripa he khazo tah eita, atha-atlôpa alai-aseipa chysa chhao he khazo nata a pakhypa typa a cha. Pôphia or chhokha chhaota khazo ama za hnei ty. Amo khazo cha pari na a cha or chakei na a cha ama ta ty. Pasana or phaleina ama typa mai he ahripa ama bai ty. He ahripa he cha apho maita achhy eita, he khizaw hrona liata abona, hnatlana, hneina vata apalô patla eita ama china vata ama chhypa a cha. “Chitei Chhaohe or Cho-va” hlata he ahripa cha ta, daiti nata hneipazy ama pachha via ty. Marapa zyna liata âna,pana tahpa nata ziepa tahpa zy he ama hma chaipa ama cha. Âna tahpa he tao tlapa nata tao lei awhpa (ethics) mohôna cha ta, ama hma hra. Pakhopana ta, awti parupa cha ânapa a cha or tunônô ahlypa cha âna. He he na tao khia, âna; he he cha âna vei.
Marapa ta thina khôlâ ta a sachaipa ta ama beiseichaipa cha “Peira” tahpa he chata, cha su aphapa cha, amei ta ama lei ama ta. Chasu pha thei n’awpata chysa pakha cha sahrapa photo tawta chysa thaita athi(akah)tupa cha awhta, ahro nota alai-aphapa ( sâzy-sazy a iapa, abi-pa), sâzy-sazy apati thei tupa a cha awh ama ta. Marapa zyna liata thina khôla ta hrona a y tahpa cha zo taraw eita, hro nota ama tao phana ta ama thi khao taw ama kaw chana nata azaona a y tahpa zo va ei. He he ta social life liata hropana (moral) pie thei vei. Athi khi lia chhao he hro no ta eima châna hawhta eima châ pakhua tahpa ta apy eita, athi khi lia he thina a y pakhua ama ta. Hrono ta a rôpa cha a thi khi liata rô pakhua ta asipasâpa cha asi apasâ pakhua ama ta. He he ta aohraona paposa ta social life liata phaleina apa y sa via. Hlano Marapa zyna liahe azi-akopa (supreme being) y vei.cha chavata ama chhoru taita chhi awhpa cha vei.
2. Krizy khaitaw yzie
2.1 Social Marasawzy Kri eima zy nata eima social life he ânano kawhpa ta hmo theipa a cha. Abei, machhie tahpa zy lei tuata, khitla ra liata akho-atlana a vaw y lyma. Pakhopana ta, ahla nota Abei naw saita khibei ama hriapazy vaw lei ta, ahyrai ta khibei hria theipa a cha. Ahla nota abei naw ama pietypa sa,haw zy piepa y khao vei. Krizy pachuna a thatlô lyma ta, phana taopa he sawcha-nawrai cha dei cha khaoleipa ta thina khola cha chhaota acha tahpa apyna(zona) a vaw y hawh ba. Zawngiana, kypachana, adeichhyna tahpa hawrawzy he eima hrona lia thapi ta a vaw py pita, he he ta, Marapa hro âthu chaina su taita, athari a thlapa a cha. Hnatlana, thobiena(economic) , khi ratla hmasie viana chata ahyrai rei theipa nata tao hria chyupa a cha. Sanaw-rino angabana lai kawhpa a yna vata pakha nata pakha a deichhyna hlupi a y. Pakhonata Maisu, Phakanh siena, Malaysia siena ky liata pakha nata pakha adeichhyna hlupi a ypa hmo theipa a cha. Eima social values thokha; pu-tu ky apachana, hmiamona, adeichhyna, angabana, thachhie kholeina nata atlô-akiapa mohôphana (hospitality) zy he zawpi ahlyna palôru (collectivism) mia pahneisa ta hmasiena chata, apeimaw chaipa pôphia ta aduana (individualism) he a pakhâ typa a cha. Kaokha lâ ta, eima rei khiala, Marasaw cha zawpi ta eima thatlô ta, pôphia ta eima tha adia. He he ta thada pahnona pahlusa ta, cha cha ta pophia tiakhyna atha apadiasa.
2.2 Zyna Marapa hro liata he zyna he ta thapi ta khuna (influence) ahneina vata, phorypa, Mara tahpa hawraw, Kri eima zyna zydua he pathlua thai âh leina taita âpahlao khai hawh. Hatâ eikha chhô eima rietheina vasâna chhao he eima pôna nata chareipakhyna liata eima thlachhana eima hlasana ta mia apatla thei ty. Chavata, Marapa cha a ‘ngiapapa a cha’ tahpa ta eima kiapa liata a ypa nawzy ta mia ama tah typa a cha. Marapa hro nata Krizyna zy he pachhai(pathlua) thai malâ awhpa cha vei. He he ta, eima social life liata, adyryna apa ysa.
3. Pachhana
Marapa hrona liata ama chichaipa nata peimaw chaipa cha “ Vano sahla, sawchha-nawrai” tahpa he cha ta, sanona ta ama zipa cha, he he na tao khia âna, he he cha âna vei tahpa ta âna he a peimawpa a cha. Hmopha eima tao khiala, eima sawchha-nawchha ta phana y awh ta, hmochhie eima tao khiala, sawchha-nawchha liata phaleina a vaw tlô awh tahpa zona ama hnei. Anodeikuala, he vano-sahla nata ânapa he ta, thokha cha dei hrophana apahneisa,thokha tala, apei kawhpa ta pacha hlei va ei.
Eima social value nata eima thatipha liata hmopha taona pahlypa ta, eima social life phatu ta, chysa thokha cha ta, pachapasina a y ty. Pakhopana ta, eima leibazy tho awhpa pacha leipa ta, ‘thlachha cha bao va pi’ Khazo byhna chapie hri va’ tahpa ta pahleipadiapa eima hma ty. Thokha cha thadapahnopa ta taovyupa (responsibility) tao a chhua ty ma pi.
Reipahmao awhpazy:- 1) Ko zakha atlo hawhpa Marapa zyna liata nama hmopa thatlôna, thadiana zy reipapua awhpa. 2) Marapa awnano eima zylei khia, eima social life atano thlu he a cha thei awh ma? Khapava ta ma? 3) Marara hmasie nawpa chata chysa ta eima taotlapazy rei papua awhpa. 4) Marapa pôphia ta eima dua via thei nawpata khapa ma eima toa via awh.
Presented by Rev. Dr. Laima Choza Date: 12 February, 2008
Reference:
NE Parry. The Lakhers. R.A Lorrain. Five Years in Unknown Jungle
Interview: Ngephesizo, Aru, Lelai nata Marara liata Khi Nôpaw nata machazy
|