| Châ ropa ta(written record) soh hluhpa phana nata peimawhna |
|
|
|
| Written by Mama Chozah | |
| Tuesday, 22 May 2007 | |
|
Mama Chozah Dated: Delhi,The 19.05.2007 Bie Hmiapa Rah hmasiepa nata a sosa pa zy he pakhata ta eima sai khiatala châ ropa a papeimawh sapa nata ropa ta(Written record) a soh hluhpa chi nata pho zy ama cha kho kaw ty. Châ ropa tahpa heta Chabu, Hla, Dramma, Essay, Fiction, Article, zy he apahly khai. Châ ropa zy heta chysa pa hro tao pathi thei ta, lathlo dopa chhao apahmosa tyh ei. Chi nata pho a pabosa tyh chai tupa chata, rah hmasiena a tlokhei tupa thaby chaipa chhao a cha hra. A chhiena nata pha leina lata a tlokheipa zy eima sai khiatala rei awpa chhao hluhpi eima hnei thei hra aw. Chahrasala, tahma liata cha châ ro hluhpa phana nata soh hluhpa apha nata peimawh na zie he reih achhua sila pacha pahmao eima chhua tua aw. Châ ropa so sie nata chyhsa pa hro liata a peimawh zie he rei khai thaipa chhao cha leipata, mo pakhata rei khai thaipa chhao cha hra vei.Chyhsa sopa zy ta cha rah, chi nata pho duasu he bie nata hla liata a lapasia chai tyh ama vaw ta tyh hra. Chyhsa pahrapa zy a zaona phapa nata adyryna atao tu chaipa chhao chata, rah hmah papasiesa ta aparonahsa tu chaipa chhao a cha thei ty. Chakhiatala, châ ropa he chi nata pho a duapapuana chata hmo peimawh kawpa tlai chata, rah hmah pasiesana chata chhaichhi eima ngia kawpa tlai a cha. Châ ropa peimawh nata soh hluhpa phana thokha alalua viapa zy rei hei tua sila. Chi nata pho apabosa tupa a cha Eima chi nata pho thatih zy he ropa ta(Written record) so pa vaw y leipa cha ha mawsala cha Marapa zy pi he khizaw ta chi nata pho sakha hawta pahno thei awpata eima vaw dua lei thei thla ha! Khizaw liata rah zy dua he ama chana chi nata pho apa ihsa tupa nata apahnosa tu chaipa zy hry liata hmo peimawh kawpa sakha cha châ ropa(Literary resources) he a cha tyh. Historian nah nata athai sopa zy ta zakhano la tawhta eima vaw thao tona alaichaidai nawpa nata achuna awpa chata ama hma chaipa cha châ ropa ta ama vaw so tuapa zy tawhta a cha via chai ty hra. Marapa zy chhao pi British nah zy ta eima thatih ama ropa eima hmopa zy tawhna heta eima chana chi nata pho thatih zy maniah pahnosa ta, tahmahla thyutliapa zy chhochhi cha eima chi nata pho thatih pahnona chata NE Perry chabu ropa ‘The Lakhers’ tahpa he eima Bible sakha hawta eima hma ha ba hi! Research Scholars nah zy ta ama saohia chaipa chhao a cha hra. Chi nata pho thatlo viapa zy, hmo tao thei viapa zy nata rah hmasie viapa zy ta chi chynaw viapa zy ama disao(assimilate) chaina tyhpa sakha cha châ ropa tawhta a cha kho kaw. Keimo Mara sawzy chhaopi Tlaikao penawh ta maniah ama tiana chaipa cha châ ropa tawhta chavia chaita, tahmahla thyutlia ahluh via zy cha eima pikheipa reih Mara reih hmata a rei thai khao leipa nata a ro thai khao leipa eima hluh kaw ba. Eima khihpi viapa zy liata daily newspapers, megazines, TV-Local Channel zy taihta khichhaipa reihta maniah akhu khai haba he zaw.! Eima missionary nah zy khata Marapa zy tha maniah pasa kaw eita, eima reih cheingei ta Bible zy, Hlabu zy maniah paliepa eita, Mara reih achuna Grammer bu zy, Dictionary zy, Chu tuana bu nata Krizyhpa Chiami Tona zy maniah vaw tao pa ei. He zy he eima rah ta Autonmous District Council ahmo thei n`awpa chata chhaichhi peimawh kawpa nata hma phahnai kawpa zy a cha. He zy hleikhopa heta châ ro hluh pa nata so hluhpa pata chi nata pho a pabosa thei zie rei awpa hlu pi a y thei aw. Vaw pacha pazi via hra tua ma y. Reih apasosa satupa a cha Ropa a y hluh tua leipa ta la khapa reih hmahta a hma sie thei leipata a cheihchalo thei hmeiseih hra vei. Reih angiapa nata hneirohpa, reih a kichocha kawpa eima tahpa zy chhao he ropa ta a soh hluhpa reih a cha chai ty hra. Bie he cha reih tyh hra ei sila, a va ziza liata a pai lilaw thlah ha heih tyh. English he khizaw liata reih ropa ta ama so hluh chaipa nata newspapers, megazines, chabu nata hmo hrohriapa rona chata ama hma chaipa reih a cha vata reih hneirohpa nata hmahsiepa hawta pahnohpa a cha. A tahma cha Mara reih he Tlaikao penawh reih ta maniah disao pathao lyma bata, ko rei leita liata cha eima reih he a pahlei thei thla hawpa duasu liata Marapa zy pihe eima dua haw! A y zie cha Tlaikao penaw reih he ropa ta vaw soh hluh eita, a hma hra nao kaw ta a chei chhao nao kaw tlo ta, noto ta thatih bu eima reihpa nata Siku liata eima chu chu chai typa chhao a chapa vata a cha. Chakhiata cha, Mara reih chhao he hmahsie via lyma sala tahpa eima kho khiatala Mara reih ta châ eima roh hluh via awpa a byu awta, a hluh thei chaina hawta eima soh hluh awpa chhao a byu hra aw. Reih he eima roh hluh tua khiatala reihka thiehpa, reih angia viapa nata hma zie pha vipa arohtupa zy ta ama hua papua lyma thei hra aw. Rah hmah apasiesa tupa a cha Cha thaipa nata asopa zy ta cha Cha ropa ahnei hluh leipa rah zy cha rah hmahsiepa hawta apy thei veih ei. So nata thi lachhata rah he ahmahsie kaw hrasala cha ropa ama hnei hluh leipa a cha khiatala a chyhsa a pahrapazy hro tla pahnai ta, sawhkha ryureina chhao asie chhei thei kaw ty. Hla nata bie pha pazy heta rah hmahsiena a pie hleikhota rah zachhina a pahneisa ty. He hawta acha vata India rah chhao heta châ roh na lachhata thaina(talent) ahnei phapa zy nata moh alapazy hnota palyupalina hnei khei ty ta, ama lyma(Award) zy chhao arohna thei kaw ty. Athai sopa nata rah kypacha tupa zy tacha ama rah chi nata pho a bo thei nawpa nata asosa thei via n`awpata hmo pha via awpata ama pachapa zy cha Newspapers zy, Megazines zy, Chabu zy hmapata tla ama aw khei ty. He hawpa zy tawhna heta nama nata keima, su chakipa liata alaiseipa, chyhsa pahno a hlao leipa zy chhao pi heta novana hnei pita, rah thapasana eima vaw hnei thei ty hra. Bristish ryureina kho leipata India rah khotalaina khopata British ama vaw dyuna daihti liata India rah zawpi zy hnota rah thapasana nata rah hropa ryureina ry liata y pa ama kholei zie pahnosa tu chaipa cha kha daihti nota India rah khotalaina tlua awpata py apazao pakhypa(i.e Association, Society, Groups, Party) py nah chhitupa zyta Newspapers, megazines, journal etc. zy hma pata ama tla awna bie kha a cha. Ko 1880`s- 1890`s pa rachho liata French rah zy, Germany rah zy, Italy rah zy, Russia rah zy, Japan rah zy nata China rah zy liata Revolution a puano ta ama chariapa zy adyuna awpa nata ama rah pakaw n`awpata ama chhaichhi peimawh kawpa sakha cha Newspapers, Megazines, Journal nata Banner zy hma pata ama rah thapasana ama vaw aw papua typa kha a cha hra. Chhitupa thokha zy chhochhi cha ama association/society/group/party lia zyta Editor zy chhao ama cha kho kaw ty hra. He zy hleikhopa heta rei awpa hluhpi a y thei hra aw. Châ ropa ta rah hmiaphao apanano thei zie nata rah hmahsiena a tlokhei thei ty zie zy he eima hmo thai khai nata pangiasa a chhi. Chavata rei hlu lei tla eima chhua hri aw. Chyhsa pa hro taopathi tupa a cha Châ ropa heta chyhsa hro he atao pathi thei kaw. Chabu tlyma, Article tlyma, Essy tlyma, Fiction nata Dramma hawpa zy tlyma eima reipa zy ta eima hro maniah a chhitha pathu zie he keimo mopakha heta eima pahno thai kaw sai nata eipa ngiasa. Krizyhpa zypi tacha Bible zy. Hlabu zy, Bible chhopasiana bu zy, chakaona bu chinano nano pa nata awnanopa zy pha nawpa nata laisei nawpa ta chabu ama ropa zy he hro dopa nata lathlo dopa lata maniah a chhitu awpata eima hma chaipa zy a cha ty. He zy heta awnanopa zy laiseina nata thathyuna a pie hleikhota chhokha, khihtla nata rah hmahsiena a tlokhei ty. Cha haw hrata cha chathaipa hluhpi zyta khihtla nata rah pha nawpata ama pachana pha kawpa zy chabu zy, thatih bu zy nata Megazine zy hmapa ta vaw roh papua ty hra eita, chhokha a mohoh nawpa chata hma phahnai kawpa awpa zy chhao ama ro ty hra. He ama cha ropa zy heta chyhsa pa hro tao pathi thei kawta, lathlo dopa chhao a pahmosa ty hra ei. Chakaona chata chhaichhi peimawh kawpa a cha Bie nata hla ropa zy ta hmo atao thei zie cha eima za rei hawpa zy tawna khita arahkhapa cha eima pahno thai ha ba thei aw. He hawta achapa vana heta châ ropa he politics hmo lia zy, eima zyhna nata awnanopa hmo lia zy taihta rah la n`awpa ta chhaichhi peimawh kawpa tlai a cha. Karl Marx ta a chabu ropa, chabu chyhpata-‘Das Kapital’tahpa nata aviasapa Frederch Engels nata ama pano a baopasu pata ama ropa - ‘The Manisfesto of the Communist Party’ tahpa chabu chyhpata zyta ko zabi 20-na daihti liata khizaw hmiaphao apanano thei zie kha eima pahno nata eipa ngiasa. A tliata liata Dan Brown chabu ropa ‘The Dan Vinci Code’ chhaota khizaw liata awnanopa thokha zy a pabua zie zy kha eima myh ma nata pangiasa vana. He zy heta cha ropa hmo tao thei zie cha a chhopasia kaw. He deisai chavei, ko zabi 16- na liata Protestan awnanopa avaw puana chhapa chhao kha Martin Luther ta a hrialapazy nata viasazy nata rei pahmao(discussion) awpata a châ rohpa ’95 Theses’ tahpa ta pahno ahlao viapa, Wittenburg Achhyna O ochhi liata a taw pa tawhta avaw thao pa a cha hra. He hleikhopa ta Martin Luther khata Pamphlets satho tlai rota, cha zy cha- i) ‘An appeal to the Christian Nobility of the German Nation’ tahpa Germany reih ta roh pa zy, ii) ‘A Prelude Concerning the Babylonian Captivity of the Church’ tahpa Latin reih ta roh pazy nata iii) ‘Of the Liberty of a Christian Man’ tahpa zy a cha. He zy chhao heta ko 16- na daihti liata awnanopa zy duasu nata hmiapahao zie zy cha thata a panano pa a cha. Khizaw rah to liata krizyhpa zy ama po chatliena chha chaipa cha Kristian Literature a hiepatla tupa pynano nano pazy phahnai angiana vata a cha. Atahmahla khizaw asosa kawpa liata chyhsa zy hnota thatihpha bie ta (direct evangelism) kei chhopa he hmo rairu kawpa cha ha ba ta, chavata châ ropa ta chakaona raih hriapa he tahmahla ta awnanopa zy chhaichhi peimawh kawpa a cha. Eima missionary nah zy chhao khata ama chakaona raih tha apatlo tu chai awpa cha châ ropa he a cha tahpa ama pahno pasia kawpa vata eima rah ama kaw ngia dyu tawhta Siku zy padua eita, Bible zy, Hlabu zy mara reih lata maniah palie pa eita, cha ama Biehrai palie chie pazy cha kha daihti liata châ a chupa zyta ama rei chai typa nata ama chu chai tyh pa a cha. He deisai cha vei, chu tuana bu zy, Mara reih achuna Grammer bu zy nata Krizyhpa Chiami Tona zy taihta maniah vao pachhuapano pa eita, he zy heta eima rah liata thatihpha bie cha thata a laisei kheipa a cha. Chavata, Marapa zy pihe eima Missionary nah zy khata ‘Châ ropa’ hma pata eima rah maniah ama pakhaisa ta sila eima tachhei tu nata pangiasa a chhi vei. Bie khawna A cho liata eima za rei pazy khi a tlapi viapzy ngala chata, he zy hleikhopa heta rei awpa hluhpi eima hnei khai chyu nata eipa ngiasa. Châ ropa soh hluhpa nata hneih hluhpa a peimawh zie nata phana zy cha akichocha lei kawpata za ro papua haw pita, athaona lata eima rei chiepa hawta mopakhata rei khai thaipa cha tlai vei. Rah hmahsiena atlokhei thei zie zy, chi nata pho apabosa tupa a cha zie zy, reih apasosa satupa nata a cheihchalo tupa a cha zie zy, chyhsa pa hro taopathi tupa nata chakaona rai hria nawpa chata chhaichhi peimawh pa a cha na zie zy pahno haw ba pita, tahmata eima ngiapa cha atao tupa nata ahria tu pa cha awpa he a cha ba. Eima rah he tahmahla thyutliapa zyta eima vei kawsai tahpa he eima pahno khai nata eipangiasa. Avei ta veipa heta eima rah tlana tlo khei thei sala rah hmahsiena atlo khei tupa chasala cha nama nata keima ta eima rah eima vei hla saolao khata eima rah he rah hmahsiepa nata asosa pa a cha ha ba aw. Chavata, Na.. rah tha apasapa nata ky apachapa chi khata na rah chata hmo phapa napahnopa nata na vei pazy ziza liata aleilo thlah ha awpata bie ta na rei typa hlata cha na pachana pha kawpa nata so kawpa zy, napalo liata na vei kaw typa zy kha vaw roh papua hra la, eima rah tlana nata padua pathi heina chata hmo phahnai kawpa nata eima ngia kawpa a cha tapa kha vaw kha y. Mara rah chata Byhna vaw cha ma y. |
|
| Last Updated ( Wednesday, 02 January 2008 ) |
| < Prev | Next > |
|---|




